Cəmi təksir isimlər haqqında bir fəsil

فَصْلٌ فِي جَمْعِ التَّكْسِيرِ

Bu növlərin hamısı, istər cəminin sözündən məqsəd müzekker olsun, məsələn; رِجَالٌ və كُتَّابٌ, istərsə də müennes olsun, məsələn; هَنُودٌ və زَيَانِبُ, fərq etməz. Həmçinin dammə zahir olsun, bu misallarda olduğu kimi, ya da dammə müqəddər olsun, məsələn; سَكَارَى və جَرْحَى, və həmçinin عَذَارَى və حَبَالَى kimi. Deyirsən: قَامَ الرِّجَالُ وَ الزَّيَانِبُ, və bu iki sözün zahir dammə ilə merfu olduğunu görürsən. Deyirsən: حَضَرَ الْجَرْحَى وَ الْعَذَارَى. Bu misalda جَرْحَى və عَذَارَى sözləri, əlif üzərində müqəddər dammə ilə merfu olur, dammənin zahir olmasına təəzzür mane olur.

Cəmi Təksir Haqqında Bir Fəsil

Sadalanan bütün cəmi təksir isimlər dammə ilə merfu olurlar. Əgər bu cəmi sözlərdən müzekker də nəzərdə tutularsa, misalları:

رِجَالٌ

"Adamlar" və,

كُتَّابٌ

"Yazıçılar" kimi və müennes də nəzərdə tutularsa, misalları:

هَنُودٌ

"Hindlilər" və,

زَيَانِبُ

"Zeynəblər" kimi, yəni yenə ref əlaməti dammə ilədir.

Həmçinin bu verilən misallarda dammə zahir olsa da, ya da aşağıdakı misallarda:

سَكَارَى

"Sərxoşlar" və,

جَرْحَى

"Yaralılar" və,

عَذَارَى

"Bakirələr" və,

حَبَالَى

"Hamilələr" kimi dammə müqəddər olsa da, fərq etməz, yəni heç bir maneə yoxdur. Deyirsən:

قَامَ الرِّجَالُ وَ الزَّيَانِبُ

"Adamlar və Zeynəblər qalxdı" deyirsən. Bu misalda الرِّجَالُ və الزَّيَانِبُ sözlərinin zahir dammə ilə merfu olduğunu görürsən. Həmçinin:

حَضَرَ الْجَرْحَى وَ الْعَذَارَى

"Yaralılar və bakirələr gəldi" deyirsən. Bu misalda الْجَرْحَى və الْعَذَارَى sözlərinin ref əlamətinin, təəzzür səbəbindən dammənin zahir olmasının maneə olması ilə əlif üzərində müqəddər dammə ilə olduğunu görürsən.

Sözlər	Müfrəd	Cəmi
Müzekker	رَجُلٌ	رِجَالٌ
	كَاتِبٌ	كُتَّابٌ
Müennes	هِنْدٌ	هُنُودٌ
	زَيْنَبُ	زَيَانِبُ
Müzekkər	سَكْرَانُ	سَكَارَى
	جَرِيحٌ	جَرْحَى
Müənnəs	عَذْرَاءُ	عَذَارَى
	حُبْلَى	حَبَالَى

قَامَ الرِّجَالُ وَ الزَّيَانِبُ Adamlar və Zeynəblər qalxdı
فِعْلٌ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ	قَامَ
Mazi feil, fətah üzərinə məbni, i'rabda yeri yoxdur
فَاعِلٌ، مَرْفُوعٌ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ	الرِّجَالُ
Fail, mərfu, ref əlaməti sonundakı zahir dammadır
حَرْفُ عَطْفٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ	وَ
Ətif hərfi, fətah üzərinə məbni, i'rabda yeri yoxdur
فَاعِلٌ، مَرْفُوعٌ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ وَ هِيَ مَعْطُوفٌ لِلَفْظِ الرِّجَالِ	الزَّيَانِبُ
Fail, mərfu, ref əlaməti sonundakı zahir dammadır və rical sözünə ətif olunub

حَضَرَ الْجَرْحَى وَ الْعَذَارَى Yaralılar və bakirələr gəldi
فِعْلٌ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ	حَضَرَ
Mazi feil, fətah üzərinə məbni, i'rabda yeri yoxdur
فَاعِلٌ، مَرْفُوعٌ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الْمُقَدَّرَةُ عَلَى الْأَلِفِ مَنَعَ مِنْ ظُهُورِهَا التَّعَذُّرُ	الْجَرْحَى
Fail, mərfu, ref əlaməti: təəzzür səbəbindən dammanın zahir olmasının mane olması ilə əlif üzərinə müqəddər bir damma ilədir
حَرْفُ عَطْفٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ	وَ
Ətif hərfi, fətah üzərinə məbni, i'rabda yeri yoxdur
فَاعِلٌ، مَرْفُوعٌ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الْمُقَدَّرَةُ عَلَى الْأَلِفِ مَنَعَ مِنْ ظُهُورِهَا التَّعَذُّرُ، وَ هِيَ مَعْطُوفٌ لِلَفْظِ الْجَرْحَى	الْعَذَارَى
Fail, mərfu, ref əlaməti: təəzzür səbəbindən dammanın zahir olmasının mane olması ilə əlif üzərinə müqəddər bir damma ilədir və Cərha sözünə ətif olunub