Sakit Ta-i Tə'nis
تَاءُ التَّأْنِيثِ السَّاكِنَةُ
Sakin te’nis ta’sına gelince; bu ta yalnız keçmiş (mazi) felin sonuna artırılır, başqa fellərə artırılmaz. Bu ta-nın məqsədi, felin isnad olunduğu ismin müənnəs olduğunu bildirməkdir; istər o isim fail olsun, məsələn: قَالَتْ عَائِشَةُ أُمُّ الْمُؤْمِنِينَ – "Möminlərin anası Ayişə dedi", istərsə də naib-i fail olsun, məsələn: فُرِشَتْ دَارُنَا بِالْبُسُطِ – "Evimiz xalçalarla döşəndi". Bu ta-nın sakin olması onun əsas halıdır, lakin iki sakin hərf yanaşı gəldikdə (iltika-i sakineyn) bu ta hərəkəli də ola bilər və bu, zərər verməz. Allah-taalanın bu ayələrində olduğu kimi: قَالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ (Yusuf surəsi, 31), وَ قَالَتِ امْرَأْتُ فِرْعَوْنَ (Qasas surəsi, 9), قَالَتَا اَتَيْنَا طَائِعِينَ (Fussilət surəsi, 11).
Sakin te’nis ta-sına gəldikdə; bu ta yalnız keçmiş fellərin sonuna artırılır. Bu artırmanın məqsədi, felin isnad olunduğu sözün müənnəs olduğunu göstərməkdir. (Əgər bir fildə müənnəs əlaməti varsa, həmin felin faili də müənnəsdir. Lakin bəzi sözlər həm müənnəs, həm də müzəkkər ola bilər, buna görə də onların fellərində ta-i te’nis ola bilər və ya olmaya bilər.) Keçmiş fələ ta-i te’nis artırıldıqda, felin isnad olunduğu söz istər fail olsun, istər naib-i fail olsun, fərq etməz. Misalları:
Sakin Ta-i Te’nis
Sakin te’nis ta-sına gəldikdə; bu ta-i te’nis yalnız keçmiş fellərin sonuna artırılır. Bu artırmanın məqsədi, felin isnad olunduğu sözün müənnəs olduğunu göstərməkdir. (Əgər bir fildə müənnəs əlaməti varsa, həmin felin faili də müənnəsdir. Lakin bəzi sözlər həm müənnəs, həm də müzəkkər ola bilər, buna görə də onların fellərində ta-i te’nis ola bilər və ya olmaya bilər.) Keçmiş fələ ta-i te’nis artırıldıqda, felin isnad olunduğu söz istər fail olsun, istər naib-i fail olsun, fərq etməz, misalları:
قَالَتْ عَائِشَةُ أُمُّ الْمُؤْمِنِينَ
“Möminlərin anası Aişə dedi ki” ifadəsində قَالَتْ felinin isnad edildiyi fail olan عَائِشَةُ sözünün müənnəs olduğunu bizə bildirir.
قُرِشَتْ دَارُنَا بِالْبُسُطِ
“Evimiz xalçalarla döşəndi” ifadəsində isə قُرِشَتْ felinin məchul olduğu üçün fail də failə niyabət edən bir söz olur ki, ona naib-i fail deyilir və o da دَارُ sözüdür.
Ta-i tə’nisin sakin olmasından məqsəd, əsli olaraq sükun üzərində qoyulmasıdır. Yəni bu tə’nis ta’sı əsli olaraq sakindir. Lakin iltika-i sakineyn halında, yəni özündən sonra da bir sakin hərf gələndə iki sakin hərf qarşı-qarşıya gələndə o sakin ta-nın arizi (müvəqqəti) olaraq hərəkələnməsi onun əsli sakinliyinə zərər vermir. Bir sakindən digər sakinə keçmək mümkün olmadığı üçün ilk sakin olan hərfi hərəkələndiririk. Bu halın nümunələri Allah-Təalanın aşağıdakı ayələrində olduğu kimidir;
قَالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ
“Onlara qarşı çıx dedi & Qarşılarına çıx dedi” ifadəsində قَالَتْ felindən sonra sakin bir hərf gəldiyi üçün قَالَتِ şəklində keçid edirik.
وَ قَالَتِ امْرَأْتُ فِرْعَوْنَ
“Firavunun arvadı dedi ki” ifadəsində də قَالَتْ felindən sonra sakin bir hərf gəldiyi üçün قَالَتِ şəklində keçid edirik.
قَالَتَا اَتَيْنَا طَائِعِينَ
“O ikisi (yer və göy) istəyə-istəyə gəldik dedilər” ifadəsində təsniyə əlifi sakin olaraq قَالَتْ sözünə birləşəndə əlifin tələbi ilə sakin ta fətahlanır, lakin əsli قَالَتْا şəklindədir.
التعليقات و التخشيات على المواضع المتعلقة
تَحْرُيكُ التَّاءِ فِي الْمَوَاضِعِ الثَّلاَثِ لِلتَّخَلُّصِ مِنَ الْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ. وَ إِنَّمَا كَانَتِ الْحَرَكَةُ فِي الْمَوْضِعَيْنِ؛ اَلْأَوَّلُ وَ الثَّانِي؛ الْكَسْرَةُ. لَأَنَّ هَذَا هُوَ الْأَصْلُ فِي التَّخَلُّصِ. وَ كَانَتِ الْحَرَكَةُ فِي الْمَوْضِعِ الثَّالِثِ الْفَتْحَةُ لِمُنَاسَبَةِ الْأَلِفِ