Cərr hərfi alması
دُخُولُ حُرُوفِ الْجَرِّ
İsmin alametlerinden dördüncü alamet; isim üzərinə cər (hafd) hərflərindən birinin daxil olmasıdır. Misal üçün: ذَهَبْتُ مِنَ الْبَيْتِ إِلَى الْمَدْرَسَةِ "Evdən məktəbə getdim". Burada həm الْبَيْتِ, həm də الْمَدْرَسَةِ sözləri cər hərfi aldıqları və əvvəlində "əlif-lam" olduğu üçün isimdirlər. Cər (hafd) hərfləri bunlardır: مِنْ – bunun bir neçə mənası var, onlardan biri "ibtida" (başlanğıc)dır. Misal: سَافَرْتُ مِنَ الْقَاهِرَةِ "Qahirədən səfər etdim". İLƏ – bunun mənalarından biri "intiha" (yönəlmə, sonlanma)dır. Misal: سَافَرْتُ إِلَى الْإِسْكَنْدَرِيَّةِ "İsgəndəriyyəyə səfər etdim". عَنْ – bunun mənalarından biri "mucavezet" (ayrılma)dır. Misal: رَمَيْتُ السَّهْمَ عَنِ الْقَوْسِ "Oxu yaydan atdım". عَلَى – bunun mənalarından biri "isti'la" (üzərində olma)dır. Misal: صَعِدْتُ عَلَى الْجَبَلِ "Dağa (dağın üzərinə) çıxdım". فِي – bunun mənalarından biri "zarfiyyə" (daxilində olma)dır. Misal: اَلْمَاءُ فِي الْكُوزِ "Su testidədir". رُبَّ – bunun mənalarından biri "təqlil" (azlıq)dır. Misal: رُبَّ رَجُلٍ كَرِيمٍ قَابَلَنِي "Məni qarşılayan nə az xeyirxah adam var". الْبَاءُ – bunun mənalarından biri "tə'diyyə" (keçişlilik)dir. Misal: مَرَرْتُ بِالْوَادِي "Vadidən keçdim". الْكَافُ – bunun mənalarından biri "təshbih" (bənzətmə)dir. Misal: لَيْلَى كَالْبَدْرِ "Leyla ay kimi parlaqdır". اللَّامُ – bunun mənalarından biri "mülk" (sahiblik)dir. Misal: اَلْمَالُ لِمُحَمَّدٍ "Mal Məhəmmədə aiddir"; digər mənası "ixtisas" (xüsusi aidlik)dir. Misal: اَلْبَابُ لِلدَّارِ "Qapı evə aiddir", الْحَصِيرُ لِلْمَسْجِدِ "Hasır məscidə aiddir"; digər mənası "istihqaq" (layiqlilik)dir. Misal: اَلْحَمْدُ لِلهِ "Həmd Allah üçündür". Cər hərflərindən olan kasem (and) hərfləri də var; onlar üçdür: birincisi الْوَاوُ – bu yalnız zahir ismin üzərinə daxil olur. Misal: وَاللهِ "Allaha and olsun", وَ الطُّورِ وَ كِتَابٍ مَسْطُورٍ (Fatir surəsi 1-2), وَ التِّينِ وَ الزَّيْتُونِ وَ طُورِ سِينِينَ (Tin surəsi 1-2). İkincisi الْبَاءُ – bu xüsusi bir sözə aid deyil, zahir ismin və zamirə daxil olur. Misal: بِاللهِ لَأَجْتَهِدَنَّ "Allaha and olsun, mütləq çalışacağam", بِكَ لَأَضْرِبَنَّ الْكَسُولَ "Sənə and olsun, tənbəli mütləq döyəcəyəm". Üçüncüsü التَّاءُ – bu yalnız Allahın isminə daxil olur. Misal: وَ تَاللهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ "Allaha and olsun, mütləq sizin bütlərinizə tələ quracağam" (Ənbiya surəsi 57).
Cər Hərflərinin Daxil Olması
İsmin alametlərindən dördüncüsü, əvvəllərinə cər (hafd) hərfi daxil olmasıdır. Misal:
ذَهَبْتُ مِنَ الْبَيْتِ إِلَى الْمَدْرَسَةِ
"Evdən məktəbə getdim" kimi. Bu misalda الْبَيْتِ və الْمَدْرَسَةِ sözlərinin hər birinə cər hərfi daxil olduğu və əvvəllərində "əlif-lam" olduğu üçün isimdirlər. Cər hərfləri bunlardır:
| مِنْ | İbtida | Başlanğıc |
| إِلَى | İntiha | Yönəlmə |
| عَنْ | Mucavezet | Ayrılma |
| عَلَى | İsti'la | Üzərində |
| فِي | Zərfiyyət | Olma |
| رُبَّ | Təqlil | Azlıq |
| بِ | Tədiət | Keçicilik |
| كَ | Təşbih | Bənzətmə |
| لِ | Təmlik | Sahibləndirmə |
| Təxsis | Xüsusi etmə | |
| İstihqaq | Haqq vermə |
سَافَرْتُ مِنَ الْقَاهِرَةِ
Qahirədən səfər etdim
سَافَرْتُ إِلَى الْإِسْكَنْدَرِيَّةِ
İsgəndəriyyəyə səfər etdim
رَمَيْتُ السَّهْمَ عَنِ الْقَوْسِ
Oxu yaydan atdım
صَعِدْتُ عَلَى الْجَبَلِ
Dağa (yəni dağın üstünə) çıxdım
اَلْمَاءُ فِي الْكُوزِ
Su testidədir
رُبَّ رَجُلٍ كَرِيمٍ قَابَلَنِي
Məni qarşılayan nə az səxavətli adam var
مَرَرْتُ بِالْوَادِي
Vadidən keçdim
لَيْلَى كَالْبَدْرِ
Leyla ay kimi parlaqdır
اَلْمَالُ لِمُحَمَّدٍ
Mal Məhəmmədə aiddir
اَلْبَابُ لِلدَّارِ
Qapı evindir
الْحَصِيرُ لِلْمَسْجِدِ
Hasır məscidindir
اَلْحَمْدُ لِلهِ
Həmd Allah üçündür
Qəsəm hərfləri də xəfd hərflərindəndir və üç hissəyə bölünür. Birincisi vav-i qəsəmdir. Vav-i qəsəm yalnız zahir ismə daxil olur, heç vaxt zamirlərə daxil olmaz, misalı;
وَاللهِ
"Allaha and olsun"
وَ الطُّورِ وَ كِتَابٍ مَسْطُورٍ
"Dağa və sətir-sətir yazılan kitaba and olsun"
وَ التِّينِ وَ الزَّيْتُونِ وَ طُورِ سِينِينَ
"İncirə və zeytuna and olsun, və Tur-i Sina dağında da and olsun" kimi.
İkinci qəsəm hərfi ba-i qəsəmdir və söz olmadan bir sözə aid olur, yəni zahir ismə də, zamirə də daxil olur, zahir ismə misalı;
بِاللهِ لَأَجْتَهِدَنَّ
"Allaha and olsun, mütləq çalışacağam"
Zamirə misalı;
بِكَ لَأَضْرِبَنَّ الْكَسُولَ
"Sənə (Allaha) and olsun, tənbəli mütləq döyəcəyəm" kimi.
Üçüncü qəsəm hərfi isə ta-i qəsəmdir və yalnız Allahın adı olan "Allah" sözünə daxil olur, başqa heç bir ismə və zamirə daxil olmaz, misalı;
وَ تَاللهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ
"Allaha and olsun ki, mütləq sizin bütlərinizə tələ quracağam" kimi.
التعليقات و التخشيات على المواضع المتعلقة
بِكَ لَأَضْرِبَنَّ الْكَسُولَ: Bu nümunədə "bi-kə" sözündəki kaf birləşmiş zamirdir və əgər zamir Allaha aid olarsa, caizdir, əgər başqasına aid olarsa, caiz deyil, çünki Allahdan başqasına and içmək şəriətə görə haramdır. بِكَ: Bə hərfi qəsəm və cərdir. Kaf; birləşmiş zamirdir, fətə üzərində qurulmuşdur və cər hərfi ilə cər yerindədir, cər edən və cər olunan söz gizli bir fiilə aid olur, təqdiri: "Qəsəm edirəm". Lam: qəsəm cavabında işlənir. أضربنَّ: Müasir fiildir, təkid nunu ilə birləşdiyinə görə fətə üzərində qurulmuşdur. Təkit nunu: İrabda yeri olmayan hərfdir. Fəal (icra edən) gizli zamirdir, təqdiri: "mən". الكسولَ: Məf'ul, nəsb olunmuşdur və nəsb əlaməti axırında görünən fətədir. Fiil, fəal və məf'uldan ibarət cümlə qəsəm cavabında olduğu üçün irabda yeri yoxdur.