Cərr əlaməti
عَلَامَةُ الْخَفْضِ
وَ أَمَّا الْخَفْضُ؛ فَهُوَ اللُّغَةِ: ضِدُّ الْإِرْتِفَاعِ. وَ فِي اصْطِلاَحِ النُّحَاةِ؛ عِبَارَةٌ عَنِ الْكَسْرَةِ الَّتِي يُحْدِثُهَا الْعَامِلُ أَوْ مَا نَابَ عَنْهَا. وَ ذَلِكَ مِثْلُ كَسْرَةِ الرَّاءِ مِنْ بَكْرٍ وَ عَمْرٍو فِي نَحْوِ قَوْلِكَ؛ مَرَرْتُ بِبَكْرٍ وَ قَوْلِكَ؛ هَذَا كِتَابُ عَمْرٍو. فَبَكْرٍ وَ عَمْرٍو اسْمَانِ لِوُجُودِ الْكَسْرَةِ فِي آخِرِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا
وَ أَمَّا الْخَفْضُ və hafd; فَهُوَ اللُّغَةِ bu da lüğətdə; ضِدُّ الْإِرْتِفَاعِ “yüksəkliyin əksi” yəni aşağı çəkilmə mənasındadır, وَ فِي اصْطِلاَحِ النُّحَاةِ və nahivçilərin istilahında isə hafd; عِبَارَةٌ ibarətdir, عَنِ الْكَسْرَةِ kəsrədən, الَّتِي elə kəsrə ki; يُحْدِثُهَا الْعَامِلُ amil o kəsrəni yaradır, أَوْ və ya; مَا نَابَ عَنْهَا o kəsrənin yerinə gələn (fətə və ya ya) amil yaradır, وَ ذَلِكَ və bu; مِثْلُ كَسْرَةِ الرَّاءِ ra hərfinin kəsrəsi kimidir, مِنْ بَكْرٍ وَ عَمْرٍو bir azdan gələcək olan بَكْرٍ və عَمْرٍو sözlərindəki; فِي نَحْوِ قَوْلِكَ sənin bu sözündəki kimi; مَرَرْتُ بِبَكْرٍ “Bəkrə rast gəldim” və وَ قَوْلِكَ yenə bu sözündəki kimi; هَذَا كِتَابُ عَمْرٍو “Bu Əmr-in kitabıdır” kimi. فَبَكْرٍ وَ عَمْرٍو bu misallardakı بَكْرٍ və عَمْرٍو sözlərinə gəldikdə; اسْمَانِ bunlar iki isimdir, لِوُجُودِ الْكَسْرَةِ kəsrənin mövcud olduğu,فِي آخِرِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا onlardan hər birinin sonunda
Hafd (Cərr) Əlaməti
Hafd: Lüğətdə “Yüksəkliyin əksi” yəni başqa bir ifadə ilə “Aşağı çəkilmə”dir. Lakin nuhatın istilahında isə: Amil olan sözün meydana gətirdiyi kəsrə və ya kəsrənin yerinə keçən (fətə və ya ya) əlamətdən ibarətdir. Bunun misalı da بَكْرٍ və عَمْرٍو sözlərindəki ra hərfinin kəsrəsidir. Misalları bunlar kimidir;
مَرَرْتُ بِبَكْرٍ
“Bəkrə rast gəldim” tərkibində بَكْرٍ sözü hafd hərfi olan ba hərfi səbəbilə məhfud olur və əlaməti isə göründüyü kimi kəsrədir.
هَذَا كِتَابُ عَمْرٍو
“Bu Amrın kitabıdır” ifadəsində isə bir hərf-i hafd və ya digər adı ilə hərf-i cərr olmadığı halda, kəsrəli olan عَمْرٍو sözüdür. عَمْرٍو sözünün kəsrəsi muzafun ileyh olma səbəbindən özündə mövcuddur. Ləfzi olmasa da, təqdirən عَمْرٍو sözünün əvvəlində mülkiyyət bildirən bir lâm hərf-i cərri mövcuddur. İrəlidə görəcəyik.
Bu səbəbdən بَكْرٍ və عَمْرٍو sözləri, hər birinin sonunda kəsrənin mövcud olması ilə iki isimdir.
التعليقات و التخشيات على المواضع المتعلقة
مَرَرْتُ بِبَكْرٍ: مَرَّ keçmiş zaman feli, zamirə bağlı olduğuna görə sukun üzərində qurulub, axırında hərəkətli məchul zamir olduğuna görə, i'rabda yeri yoxdur. ت zamiri; bağlı zamir, damma üzərində qurulub, raf məqamında, faildir. ب hərfi; cərr hərfi, kəsrə üzərində qurulub, i'rabda yeri yoxdur. بَكْرٍ; b hərfi ilə məchul və ya məxfud, cərr əlaməti axırında görünən kəsrədir. بِبَكْرٍ; cərr və məchul feli مَرَّ ilə əlaqəlidir.
هَذَا كِتَابُ عَمْرٍو: ه hərfi; xəbərdarlıq hərfi və fətə üzərində qurulub. ذَا; işarə ismi, sukun üzərində qurulub, raf məqamında, mübtəda. كِتَابُ; mübtədanın xəbəri, mübtəda ilə rafdır və raf əlaməti axırında görünən dammadır və كِتَابُ; muzafdır. عَمْرٍو; muzafun ileyh, muzaf ilə məchul və cərr əlaməti axırında görünən kəsrədir.
ضِدُّ الْإِرْتِفَاعِ: yəni; yaxınlıq və ya aşağılıq
Kəsrə yaradan amil üçün; fərqi yoxdur, bu amil hərf olsun, muzaf olsun, təbiə olsun, bəzi alimlərdə mücavərət olsun, bəzi alimlərdə təvəhhüm olsun. Üçü bir yerdə «Bismillahir-Rahmənir-Rahim»də toplanıb: İsim; b hərfi ilə məchul (yəni hərf ilə), Allah sözü; muzaf ilə məchul, Rahmən və Rahim; təbiə ilə Allah sözünə məchul. Məcavərət ilə cərrə misal, onların sözü: جُحْرُ ضَبٍّ خَرِبٍ. خَرِبٍ sözünün cərr olması, halbuki əslində جُحْرِ üçün sifət olaraq rafdır. Lakin ضَبٍّ ilə mücavərətinə görə cərr olub (Sənhurinin «Şərhül-Əcürumiyyə»si). Onun caiz olmasının şərti, bu təvəhhüm olunan amilin daxil olmasının düzgün olmasıdır və burada b hərfidir («Muğni-l-Ləbib», Səbbani haşiyəsi).