2. Fİil

اَلْفِعْلُ

وَ أَمَّا الْفِعْلُ; فَهُوَ فِي اللُّغَةِ: الْحَدَثُ. وَ فِي اصْتِلاَحِ النَّحْوِيِّينَ; كَلِمَةٌ دَلَّتْ عَلَى مَعْنًى فِي نَفْسِهَا وَ اقْتَرَنَتْ بِأَحَدِ الْأَزْمِنَةِ الثَّلاَثَةِ الَّتِي هِيَ الْمَاضِي وَ الْحَالُ وَ الْمُسْتَقْبَلُ، نَحْوُ; كَتَبَ، فَإِنَّهُ كَلِمَةٌ دَالَّةٌ عَلَى مَعْنًى وَ هُوَ الْكِتَابَةُ. وَ هَذَا الْمَعْنَى مُقْتَرِنٌ بِالزَّمَانِ الْمَاضِي. وَ نَحْوُ; يَكْتُبُ، فَإِنَّهُ دَالٌّ عَلَى مَعْنًى وَ هُوَ الْكِتَابَةُ أَيْضًا وَ هَذَا الْمَعْنَى مُقْتَرِنٌ بِالزَّمَانِ الْحَاضِرِ. وَ نَحْوُ; أُكْتُبْ، فَإِنَّهُ كَلِمَةٌ دَالَّةٌ عَلَى مَعْنًى وَ هُوَ الْكِتَابَةُ أَيْضًا وَ هَذَا الْمَعْنَى مُقْتَرِنٌ بِالزَّمَانِ الْمُسْتَقْبَلِ الَّذِي بَعْدَ زَمَانِ التَّكَمُّمِ. وَ مِثْلُ هَذَا الْأَلْفَاظِ; نَصَرَ وَ يَنْصُرُ وَ انْصُرْ. وَ فَهِمَ وَ يَفْهَمُ وَ افْهَمْ. وَ عَلِمَ وَ يَعْلَمُ وَ اعْلَمْ. وَ جَلَسَ وَ يَجْلِسُ وَ اجْلِسْ. وَ ضَرَبَ وَ يَضْرِبُ وَ اضْرِبْ

وَ أَمَّا الْفِعْلُ fiilə gəldikdə; فِي اللُّغَةِ فَهُوَ lüğətdəki mənası budur; الْحَدَثُ "hadisə, iş, əməl, hərəkət, olay" mənasındadır. وَ فِي اصْتِلاَحِ النَّحْوِيِّينَ isə nahivçilərin istilahına görə; كَلِمَةٌ دَلَّتْ mənaya dəlalət edən bir kəlimədir, عَلَى مَعْنًى bir mənaya, فِي نَفْسِهَا öz mahiyyətində, وَ اقْتَرَنَتْ və yaxınlıq göstərir, بِأَحَدِ الْأَزْمِنَةِ الثَّلاَثَةِ üç zamandan birinə, الَّتِي ki o üç zaman; هِيَ الْمَاضِي keçmiş zaman, وَ الْحَالُ indiki zaman, وَ الْمُسْتَقْبَلُ və gələcək zamandır, نَحْوُ misal olaraq; كَتَبَ "yazdı" fiili; فَإِنَّهُ كَلِمَةٌ دَالَّةٌ bu dəlalət edən bir kəlimədir, عَلَى مَعْنًى bir mənaya, وَ هُوَ الْكِتَابَةُ o mənada "yazmaq" ilə əlaqəlidir, وَ هَذَا الْمَعْنَى və bu məna; مُقْتَرِنٌ بِالزَّمَانِ الْمَاضِي keçmiş zamanla bağlıdır, وَ نَحْوُ; digər misal; يَكْتُبُ "yazır, yazar" fiili; فَإِنَّهُ دَالٌّ bu kəlimə də dəlalət edəndir, عَلَى مَعْنًى bir mənaya, وَ هُوَ الْكِتَابَةُ أَيْضًا yenə "yazmaq" mənası ilə əlaqəlidir, وَ هَذَا الْمَعْنَى və bu məna; مُقْتَرِنٌ بِالزَّمَانِ الْحَاضِرِ indiki zamanla bağlıdır, وَ نَحْوُ; digər misal; أُكْتُبْ "yaz" əmr fiili; فَإِنَّهُ كَلِمَةٌ دَالَّةٌ bu da dəlalət edən bir kəlimədir, عَلَى مَعْنًى bir mənaya; وَ هُوَ الْكِتَابَةُ أَيْضًا yenə "yazmaq" mənası ilə əlaqəlidir, وَ هَذَا الْمَعْنَى və bu məna; مُقْتَرِنٌ بِالزَّمَانِ الْمُسْتَقْبَلِ gələcək zamanla bağlıdır, الَّذِي elə gələcək zaman ki; بَعْدَ زَمَانِ التَّكَمُّمِ danışıq zamanından sonra. وَ مِثْلُ هَذَا الْأَلْفَاظِ və aşağıdakı ifadələr də bunun kimidir; Sırasıyla mazi, muzari və əmr fiilləridir; نَصَرَ وَ يَنْصُرُ وَ انْصُرْ və فَهِمَ وَ يَفْهَمُ وَ افْهَمْ və وَ عَلِمَ وَ يَعْلَمُ وَ اعْلَمْ və وَ جَلَسَ وَ يَجْلِسُ وَ اجْلِسْ və وَ ضَرَبَ وَ يَضْرِبُ وَ اضْرِبْ kimidir.

Fiil

Fiil, lüğətdə "hadisə, iş, əməl, hərəkət, olay" mənalarına gəlir. Nahivçilərin istilahına görə isə fiil; Öz mahiyyətində bir mənaya dəlalət edib 3 zamandan -ki onlar mazi, muzari və istikbal- birinə yaxın olan kəlimədir. Misal; كَتَبَ "yazdı" kimi, bu kəlimə keçmiş zamana yaxın bir məna olub "yazmaq" mənasında olan bir kəlimədir. Digər misal; يَكْتُبُ "yazır, yazar" kimi, bu kəlimə indiki zamana yaxın bir məna olub yenə əvvəlki misaldakı kimi "yazmaq" mənasında olan bir kəlimədir. Digər bir misal isə أُكْتُبْ "yaz" əmr fiilidir ki, bu da danışıq zamanından sonra gələcək zamana yaxın olan bir mənaya dəlalət edən və yenə "yazmaq" mənasında olan bir kəlimədir. Aşağıdakı ifadələr də bu misallardakı kimi sırasıyla mazi, muzari və istikbal mənalarında olan fiillərdir;

Mazi	Muzari	Əmr
Keçmiş	Hal & Hazır	Gələcək
نَصَرَ	يَنْصُرُ	أُنْصُرْ
ضَرَبَ	يَضْرِبُ	إِضْرِبْ
جَلَسَ	يَجْلِسُ	إِجْلِسْ
فَتَحَ	يَفْتَحُ	إِفْتَحْ
فَهِمَ	يَفْهَمُ	إِفْهَمْ
عَلِمَ	يَعْلَمُ	إِعْلَمْ
حَسُنَ	يَحْسُنُ	أُحْسُنْ
حَسِبَ	يَحْسِبُ	إِحْسِبْ
كَلَّمَ	يُكَلِّمُ	كَلِّمْ