"Nəhv" sözünün lüğəvi və istilahi tərifi

نَحْوُ sözünün lüğəvi və istilahi tərifi

Bilin ki, bu başlamaq istədiyimiz elm – nahv elmi, onun tərifini vermək lazımdır. Nahv sözünün lüğətdə bir neçə mənası var. Onlardan biri "yan, tərəf" mənasıdır, məsələn: SİRTU İLƏ NƏHVİ DARİ FULAN – yəni "Filankəsin evinə tərəf getdim". Digəri "niyyət, məqsəd" mənasıdır, məsələn: NƏHƏVTU NƏHVƏK – yəni "sənin məqsədini məqsəd etdim". Bir başqa mənası "növ, çeşid"dir, məsələn: İNDİ SƏLASETU ƏNHƏİN MİNƏT TAAM – yəni "məndə üç növ yemək var". Digəri "miqdar" mənasıdır, məsələn: CƏƏƏL CƏYŞU VƏ HUM NƏHVU ƏLFİN – yəni "ordu gəldi, sayı təxminən min idi". Bir başqa mənası "oxşarlıq, bənzərlik"dir, məsələn: MƏRƏRTU BİR RACULİN NƏHVİK – yəni "sənə bənzəyən bir adama rast gəldim". Digəri "çevirib yönəltmək" mənasıdır, məsələn: NƏHƏVTU BƏSƏRİ İLƏYK – yəni "baxışımı sənə çevirdim". Bir başqa mənası "qəbilə"dir, məsələn: NƏZƏRTU İLƏ NƏHVİ BƏNİ TƏMİM – yəni "Bəni Təmim qəbiləsinə baxdım". İstilahda isə nahv elmi – qaydalar vasitəsilə sözün sonundakı hərf və ya hərəkənin halının irab və bina baxımından öyrənildiyi elmdir.

"Nahv" sözünün lüğəvi və istilahi tərifi

Başlamaq istədiyimiz bu elmin nahv elmi olduğunu bil. Nahv sözünün lüğətdə bir neçə mənası var:

-Yan, tərəf mənası, misal:

سِرْتُ إِلَى نَحْوِ دَارِ فُلاَنٍ

"Filankəsin evinə tərəf getdim" yəni سِرْتُ إِلَى جَانِبِ دَارِ فُلاَنٍ deməkdir.

-Məqsəd, niyyət mənası, misal:

نَحَوْتُ نَحْوَكَ

"Sənin məqsədini məqsəd etdim" kimi. Burada hərəkət nədirsə, nahv sözü o mənadadır. Yəni söz deyilibsə "Sənin dediyin sözü məqsəd etdim" və ya hərəkət edilibsə "Sənin etdiyini məqsəd etdim" yəni قَصَدْتُ قَصْدَكَ deməkdir.

-Növ, çeşid mənası, misal:

عِنْدِي ثَلَاثَةُ أَنْحَاءٍ مِنَ الطَّعَامِ

"Məndə üç növ yemək var" yəni عِنْدِي ثَلاَثَةُ أَنْوَاعٍ مِنَ الطَّعَامِ deməkdir.

-Miqdar mənası, misal:

جَاءَ الْجَيْشُ وَ هُمْ نَحْوُ أَلْفٍ

"Ordu gəldi, sayı təxminən min idi" yəni جَاءَ الْجَيْشُ وَ هُوْ مِقْدَارُ أَلْفٍ deməkdir.

-Oxşarlıq və bənzərlik mənası, misal:

مَرَرْتُ بِرَجُلٍ نَحْوِكَ

"Sənə bənzəyən bir adama rast gəldim" yəni مَرَرْتُ بِرَجُلٍ شِبْهِكَ أَوْ مِثْلِكَ deməkdir.

-Çevirmək mənası, misal:

نَحَوْتُ بَصَرِي إِلَيْكَ

"Baxışımı sənə çevirdim" yəni صَرَفْتُ بَصَرِي إِلَيْكَ deməkdir.

-Qəbilə mənası, misal:

نَظَرْتُ إِلَى نَحْوِ بَنِي تَمِيمٍ

"Bəni Təmim qəbiləsinə baxdım" yəni نَظَرْتُ إِلَى قَبِيلَةِ بَنِي تَمِيمٍ deməkdir.

Nahv sözünün istilahdakı mənası isə: Qaydalar vasitəsilə sözün sonundakı hərf və ya hərəkənin halının irab və bina baxımından öyrənildiyi elmdir. Yəni bir sözün son hərfinin və ya hərəkəsinin halının (hazf, ref, nasb, cərr, məczum və s.) dil qaydaları ilə öyrənilməsi elmdir. Sözün sonunu dəyişən həmişə bir amil olur və söz də sonu dəyişdiyinə görə mamul adlanır. Amilin mamul üzərindəki təsirinə əməl və ya irab deyilir. İrabdan payı olmayan, son hərfi və ya hərəkəsi heç vaxt dəyişməyən sözlərə mebni sözlər deyilir. Söz birləşmələri və ya mebni sözlər cümlədə məhalli olaraq irab ala bilər.

Nahv sözünün lüğətdəki mənaları
Yan	نَحْوُ	جَانِبُ
Qəsd	نَحْوُكَ	قَصْدُكَ
Növ	أَنْحَاءٍ	أَنْوَاعٍ
Miqdar	نَحْوُ	مِقْدَارُ
Bənzətmə	نَحْوِكَ	شِبْهِكَ
Təmsil		مِثْلِكَ
Çevirmək	نَحَوْتُ	صَرَفْتُ
Qəbilə	نَحْوُ	قَبِيلَةُ

Nahv sözünün bir şeirdə toplanması

نَحَوْنَا نَحْوَ دَارِكَ يَا حَبيبي

قَصَدْنَا جَانِبَ دَارِكَ يَا حَبيبي

Ey əziz, sənin evinə doğru yönəldik (qəsd etdik)

لَقِينَا نَحْوَ أَلْفٍ مِنْ رَقِيبٍ

لَقِينَا مِقْدَارَ أَلْفٍ مِنْ رَقِيبٍ

Minə yaxın gözətçi ilə qarşılaşdıq

وَجَدْنَاهُمْ مَرِيضًا نَحْوَ كَلْبٍ

وَجَدْنَاهُمْ مَرِيضًا مِثْلَ كَلْبٍ

Onları it kimi xəstə tapdıq

تَمَنَّوْا مِنَّا نَحْوًا مِنْ زَبيبٍ

تَمَنَّوْا مِنَّا نَوْعًا مِنْ زَبيب

Bizdən bir növ quru üzüm istədilər

وَهُمْ مِنْ نَحْوِ عُبَّادِ الصَّلِيبِ

وَهُمْ مِنْ قَبيلَةِ عُبَّادِ الصَّلِيبِ

Onlar Salibə ibadət edən qəbilədəndir

نَحَوْتُ خَلَدِي فِيكَ يَا حَبيبي

صَرَفْتُ قَلْبي فِيكَ يَا حَبيبي

Qəlbimi sənə çevirdim, ey əziz…

---

الخاشية و التعليقة الخلاصة في الإعراب و المعاني

Bil: "Əlləmə" felinin əmri, və elmdən olan, yəni qəti və həqiqətə uyğun olan zehin hökmü mənasında olan elm. Elm bu mənada yalnız qəti təsdiqə aid olur və yalnız qəti təsdiqin mövzusudur. Qəza tərəfləri burada şərhçinin dediyi kimi; bu elm... nahv elmi. Elmin başqa mənaları da var, amma sən onlara ehtiyac duymursan, ona görə də onları qeyd etməyə ehtiyac yoxdur. Bu elm: bu kitaba və digər nahv kitablarına yazılmış qaydalara işarədir. Biz burada başlayırıq: yəni bir şeyin hissəsinə daxil olmaq, onu tamamlamaq məqsədilə. Nahv elmi; adın ada əlavə olunması və ya ümumi olanın xüsusi olana əlavə olunmasıdır, burada ümumi olanı izah etməyə ehtiyac yoxdur, yoxsa izah edərdik. Tərifi: tərif fəal formadadır, "h" nahv elminə aiddir, çünki hər kəs özünü ona yönəldəndə, onu tam başa düşmək və ya başqalarından fərqləndirmək üçün, ona başlamaq üçün aydınlıq lazımdır və məqsədə çatanda səhv etməmək üçün onu həddi və ya təsviri ilə təsəvvür etməlidir. Belə deyirik; bizə lazım olan bir vasitədir. Lüğətdə: lüğət mənasını qeyd etmək məqsədimiz deyil, ona ehtiyacımız yoxdur, amma lüğət və istilah mənası arasında uyğunluğu göstərmək üçündür. Bir neçə mənası var; nahv sözünün lüğətdə bir neçə mənası var: yan, qəsd, növ, miqdar, bənzətmə və ya təmsil, çevirmək və qəbilə. İstilahda; nahv istilahda, bu kitabda araşdıracağımız mövzulardır. Nahv istilahda; qaydalar toplusu olan elmdir. Qayda; ümumi bir şeydir, mövzusunun hissələrinə aid olan hökmləri əhatə edir, məsələn; "müərrəb" - sonu amillərə görə dəyişən söz, ümumi qaydadır, mövzusu "müərrəb"dir, bu mövzunun hissələri var, məsələn; {Zeyd və Əmr} bu hissələrə hökm verilir, yəni onların müərrəb olması, bu ümumi qayda onları əhatə edir. Yəni: müərrəb sonu dəyişən... və s., mövzusunun hissələrinə aid olan hökmləri əhatə edir, belə ki; {Zeyd} müərrəbdir, çünki sonu amillərə görə dəyişir və hər bir sonu dəyişən söz müərrəb olur, bu iki öncədən nəticə çıxır: {Zeyd} müərrəbdir, beləliklə qayda hissələrə aid olan hökmləri əhatə edir. Bu qaydalar vasitəsilə; yəni bu qaydalarla. {Hallar (halın cəmi). Sonlar (sonun cəmi). Söz, yəni sonu dəyişən hər bir söz} Sözün sonları; bu, digər elmlərdən fərqlənir, yalnız sarf elmi istisna olmaqla; çünki burada sonların halı, nunun əlavə olunması, ikilik və cəmlik işarəsi araşdırılır, "kəlm" dedikdə; sözlərin hərfləri və hərəkələri nəzərdə tutulur, "hallar" dedikdə; məqsədə görə əlavə olunan xüsusiyyətlər nəzərdə tutulur. İrab və bina baxımından; "min" izah edici, burada qaydalardan hal və ya sifət olaraq istifadə olunur, yəni: qaydalarla irab və bina baxımından halları öyrənirik. İrab və bina baxımından əlavə olunur.