Hemzəyə Təbdil Edilən Elif Hərfi

اَلْهَمْزُةُ أُبْدِلَتْ وُجُوبًا مُطَّرِدًا مِنَ الْأَلِفِ فِي نَحْوِ؛ صَحْرَاءَ، لِأَنَّ هَمْزَتَهَا أَلِفٌ فِي الْأَصْلِ كَأَلِفِ سُكْرَى، ثُمَّ زِيدَتْ قَبْلَهَا أَلِفٌ لِمَدِّ الصَّوْتِ ثُمَّ جُعِلَتْ هَمْزَةً لِوُقُوعِهَا طَرَفًا بَعَدَ أَلِفٍ زَائِدَةٍ وَ مِنْ ثَمَّ لاَ يَجُوزُ جَعْلُهَا هَمْزَةً فِي صَحَارَى، يَعْنِي لَوْ كَانَتْ فِي الْأَصْلِ هَمْزَةً لَجَازَ صَحَارِئُ بِالْهَمْزَةِ فِي صُورَةٍ مَا كَمَا يَجُوزُ فِي نَحْوِ؛ خَطِيئَةٍ

اَلْهَمْزُةُ أُبْدِلَتْ hemze tebdil olundu, yəni dəyişdirildi, وُجُوبًا مُطَّرِدًا ümumilikdə vacib olaraq, مِنَ الْأَلِفِ elif hərfindən, فِي نَحْوِ; bu misalda olduğu kimi; صَحْرَاءُ “səhra” sözündə olduğu kimi, لِأَنَّ هَمْزَتَهَا çünki bu صَحْرَاءُ sözündəki hemze, أَلِفٌ elifdir, فِي الْأَصْلِ əsasda, كَأَلِفِ tıpkı سُكْرَى “sərxoş” sözündəki elif kimi, ثُمَّ زِيدَتْ قَبْلَهَا أَلِفٌ sonra bir elif (hemzədən dönən deyil, sondakı hemzədən əvvəlki elif) əlavə olundu, لِمَدِّ الصَّوْتِ səsi uzatmaq üçün, ثُمَّ جُعِلَتْ هَمْزَةً sonra sondakı elif hemze oldu, لِوُقُوعِهَا طَرَفًا sözün son hissəsində gəldiyinə görə (yəni ərəb dilində صَحَرٌ “qızıl” deməkdir. Bu söz rəng olduğu üçün qeyri-münsarif olaraq müfrəd müzekker vəznində أَفْعَلُ vəznində أَصْحَرُ kimi, müfrəd müənnəs vəznində isə فَعْلاَءُ vəznində صَحْرَاءُ kimi gəlir, cəmləri isə فُعَلٌ vəznindən صُحَرٌ kimi gəlir. Müzekker təsniyəsi أَفْعَلَانِ vəznindən أَصْحَرَانِ və müənnəs təsniyəsi isə فَعْلَاوَانِ vəznindən صَحْرَاوَانِ kimi gəlir, digər cəmləri isə صَحَارٌ və ya صَحَارَى və ya صَحْرَاوَاتٌ kimi gəlir. Söz صَحَرٌ ikən فَعْلاَءُ vəzninə girəndə lam-ul-fiildən sonra və hemzədən əvvəl səsi uzatmaq üçün bir (zaid) elif gəlir, yəni صَحْرَاءُ sözü əslində صَحْرَاى şəklində idi) بَعَدَ أَلِفٍ زَائِدَةٍ zaid elifdən sonra, وَ مِنْ ثَمَّ bu səbəbdən, لاَ يَ

جُوزُ caiz deyil, جَعْلُهَا هَمْزَةً elifi hemze kimi etmək, فِي bu; صَحَارَى “səhralar” sözündə, يَعْنِي əgər olsaydı, فِي الْأَصْلِ sözün əsli olaraq, هَمْزَةً hemze kimi, لَجَازَ əlbəttə caiz olardı; صَحَارِئُ kimi (فَعَالِيلُ vəznində) oxumaq, بِالْهَمْزَةِ Fİ SUْرَةٍ MƏ sözün görünən və istifadə olunan halda (فَعَالِيلُ - صَحَارِيءُ kimi ya hərfindən sonra) hemze kimi, كَمَا يَجُوزُ فِي نَحْوِ bu nümunədə caiz olduğu kimi; خَطِيئَةٍ “günah, səhv, xətə” sözündə olduğu kimi, خَطِيئَةٍ sözü خَطَاءٌ və ya digər yazılışla خَطَأٌ şəklindədir, sondakı hemze sözün öz hərfi olduğu üçün فَعِيلَةٌ vəznində sifət-i müşəbbəhə kimi gəldikdə, hemze ləm-ul-fiil olub vəznə görə ya hərfindən sonra gəldiyinə görə ya hərfinin üzərinə düşür və ئ şəklində ya-nın hemzəsi olur və söz خَطِيئَةٌ olur. Amma فَعَالِيلُ vəznindən صَحَارِيءُ şəklində gələn əsas nümunəmizdə sonrakı hemze sözün asli hərfi deyil, ya hərfindən sonra gəldiyinə görə də صَحَارِئُ edə bilmirik, ancaq asli hərf olsaydı edə bilərdik. Metnin Ümumi Mənası: Hemze, ümumilikdə (yayğın olaraq) mütləq şəkildə elif hərfindən dəyişdirilir, misal olaraq صَحْرَاءُ sözündə olduğu kimi və əsli isə صَحْرَاى və ya صَحْرَاا şəklindədir. صَحْرَاءُ sözündə sondakı hemze: سُكْرَى sözündəki elif kimidir. صَحْرَاى və ya صَحْرَاا olan sözlərdəki asli elif, sözün son hissəsində olduğu üçün hemzəyə çevrilmişdir. صَحْرَاى və ya صَحْرَاا olan sözlərdəki birinci eliflər isə əlavə olub, sözün səsini uzatmaq üçün vəznə görə gəlmişdir. Buna görə də صَحْرَاءُ sözünün cəmi olan صَحَارَى sözünün sonundakı hemzeni elife çevirə bilmirik. صَحَارَى sözü فَعَالِيلُ vəznindən صَحَارِيءُ şəklində gəlir. صَحَارِيءُ sözünün sonundakı hemze əgər sözün asli hərfi olsaydı, hemzeni ya üzərinə qoyub صَحَارِئُ deyərdik, tıpkı خَطَأٌ və ya digər yazılışla خَطَاءٌ sözündə asli olaraq olan hemzenin خَطِيئًةٌ şəklində gəldiyi kimi.