Nakis Feillərin Emr-i Hazırı

وَ الْأَمْرُ، İRMI.. İLƏX, وَ أَصْلُهُ İRMİ, فَحُذِفَتِ الْيَاءُ عَلاَمَةً لِلْوَقْفِ. وَ أَصْلُ İRMU, İRMİU فَأُسْكِنَتِ الْيَاءُ لِثِقَلِ الضَّمَّةِ ثُمَّ حُذِفَتِ الْيَاءُ لِإِجْتِمَاعِ السَّاكِنَيْنِ. وَ أَصْلُ İRMİ; İRMİİ فَأًسْكِنَتِ الْيَاءُ الْأَصْلِيَّةُ لِثِقَلِ الْكَسْرَةِ عَلَيْهَا ثُمَّ حُذِفَتْ تِلْكَ الْيَاءُ لِإِجْتِمَاعِ السَّاكِنَيْنِ

وَ الْأَمْرُ və naqis feilərin əmr feilinə gəldikdə; nümunə olaraq يَرْمِي feilindən getsək; İRMİ "at" deyirsən, İLƏX çəkmələri sona qədər et, وَ أَصْلُهُ bu İRMİ feilinin əsli; İRMİ şəklində idi, فَحُذِفَتِ الْيَاءُ ya hərfi silindi, عَلاَمَةً لِلْوَقْفِ vəqf əlaməti olaraq, çünki əmr feili sözün sonunu cəzm edir, وَ أَصْلُ və yenə: İRMU "atın" sözünün əsli isə; İRMİU şəklində idi, فَأُسْكِنَتِ الْيَاءُ ya hərfi sakitləşdirildi, لِثِقَلِ الضَّمَّةِ üzərində dammənin ağır gəlməsi səbəbindən, ثُمَّ حُذِفَتِ الْيَاءُ sonra ya hərfi silindi, لِإِجْتِمَاعِ السَّاكِنَيْنِ iki sakitin birləşməsi səbəbindən, وَ أَصْلُ və yenə: İRMİ "at -ms-" sözünün əsli isə; İRMİİ şəklində idi, فَأًسْكِنَتِ الْيَاءُ الْأَصْلِيَّةُ əsas olan ya hərfi sakitləşdirildi, لِثِقَلِ الْكَسْرَةِ عَلَيْهَا üzərində kəsrənin ağır gəlməsi səbəbindən, ثُمَّ حُذِفَتْ تِلْكَ الْيَاءُ sonra bu ya hərfi silindi, لِإِجْتِمَاعِ السَّاكِنَيْنِ iki sakitin birləşməsi səbəbindən

Mətnin Ümumi Mənası: Naqis feilərin əmr-i hazırı üçün يَرْمِي feilindən müfrəd müzəkkər müxatəb üçün İRMİ "at" deyirsən. İRMİ sözünün əsli İRMİ şəklində idi, lakin vəqf əlaməti olaraq sondakı ya hərfi silinmişdir. Cəmi müzəkkər müxatəb üçün İRMU "atın" deyirsən. Bu sözün əsli də İRMİU şəklində idi. Dammə ağır gəldiyi üçün ya hərfi (yəni ləm-ul-feil) sakitləşdirildi və sonra iki sakitin birləşməsi səbəbindən silindi və söz İRMU oldu. Müfrəd müənnəs müxatəb üçün İRMİ "at" deyirsən. Bu sözün əsli də İRMİİ şəklində idi. Kəsrənin üzərində ağır gəlməsi səbəbindən əsas olan ya hərfi sakitləşdirildi və söz İRMİİ oldu. Daha sonra iki sakitin birləşməsi səbəbindən bu ya hərfi silindi və söz İRMİ oldu.

Bildiyiniz kimi əmr-i hazır, məlum muzari feildən düzəldilir. Aşağıdakı cədvəldə verilmişdir.

Müfrəd Müzəkkər Muxatəb	تَرْمِي	إِرْمِ
İki Müzekker Xitab	تَرْمِيَانِ	إِرْمِيَا
Cəm Müzekker Xitab	تَرْمُونَ	إِرْمُونَ
Tək Müənnəs Xitaba	تَرْمِينَ	إِرْمِي
İki Müənnəs Xitaba	تَرْمِيَانِ	إِرْمِيَا
Cəm Müənnəs Xitaba	تَرْمِينَ	إِرْمِينَ

Cədvəldə yalnız تَرْمِي feilindən ya hərfi hazf edilmişdir. Cəm müənnəs xitabada isə cəm müənnəs nunu məbni olduğu üçün hazf edilə bilməmişdir. Qalan vəzinlər isə əfal-i xamsədən olduqları üçün təbii olaraq vəqf əlamətləri, yəni cəzm əlamətləri sonundakı nun hərfinin hazfi ilə baş verir. Sanki bu əfal-i xamsədən olan feillərin əvvəlinə cavazim gəlmiş kimi əmri-hazırları da eyni haldadır.