Kame قام felindən törəyən bəzi sözlərdə i'lal əməliyyatı

وَ مِخْيَطٌ مَنْقُوصٌ مِنَ الْمِخْيَاطٌ فَلاَ يُعَلٌّ تَبَعًا لَهُ فَإِنْ قِيلَ؛ لَمَ تُعَلُّ الْإِقَامَةُ مَعَ حَصُولِ اجْتِمَاعِ السَّاكِنَيْنِ إِذَا أُعِلَّتْ كَإِعْلاَلِ أَخَوَاتِهَا؟ قُلْنَا: تَبَعًا لِقَامَ. فَإِنْ قِيلَ؛ لِمَ لاَ يُعَلُّ التَّقْوِيمُ تَبْعًا لِقَامَ وَ هُوَ ثُلاَثِيٌّ أَصِيلٌ فِي الْإِعْلاَلِ؟ قُلْنَا: أَبْطَلَ قَوْلُهُ قَوَّمَ اسْتِتْبَاعَ قَامَ وَ إِنْ كَانَ أَصِيلاً فِي الْإِعْلاَلِ لِقُوَّةِ قَوَّمَ فِي الْأُخُوَّةِ مَعَ التَّقْوِيمِ وَ لاَ يَصْلُحُ أَقَامَ أَنْ يَكُونَ مُقَوِّيًا لِقَامَ لِأَنَّهُ لَيْسَ مِنْ ثُلاَثِيٍّ أَصِيلٍ

مِخْيَطٌ “mihyet” kəlməsi, مَنْقُوصٌ menkusdur, yəni nöqsandır, مِنَ الْمِخْيَاطٌ “mihyat” kəlməsindən, فَلاَ يُعَلٌّ buna görə də مِخْيَطٌ kəlməsində i’lâl əməli olmur (əvvəlki dərsdə deyildiyi kimi), تَبَعًا لَهُ “mihyat” kəlməsinə tabe olaraq, فَإِنْ قِيلَ əgər deyilərsə; لَمَ تُعَلُّ niyə i’lâl olundu, الْإِقَامَةُ “ikamet, oturmaq” kəlməsində, مَعَ حَصُولِ اجْتِمَاعِ السَّاكِنَيْنِ iki səkin hərfin bir araya gəlməsi baş verdiyi halda (əvvəlki dərsdə verilən misallarda iki səkin hərfin bir araya gəlməsinə görə i’lâl edilməz deyildi və bu kəlmədə də iki səkin hərf yan-yana gəlir), və إِذَا أُعِلَّتْ i’lâl olundu, كَإِعْلاَلِ أَخَوَاتِهَا oxşar kəlmələrdəki i’lâl kimi, قُلْنَا deyirik ki; تَبَعًا لِقَامَ bu الْإِقَامَةُ kəlməsi قَامَ kəlməsinə (bəzi mənbələrdə أَقَامَ yazıla bilər, çünki الْإِقَامَةُ məsdardır və أَقَامَ onun keçmişidir) tabe olduğu üçün, özündə iki səkin hərf bir araya toplansa belə i’lâl əməli olundu, çünki قَامَ felində artıq i’lâl əməli olunub və الْإِقَامَةُ kəlməsini də قَامَ felinə tabe tutaraq i’lâl etdik deyirik, فَإِنْ قِيلَ əgər belə deyilərsə; لِمَ لاَ يُعَلُّ niyə i’lâl əməli olmadı, التَّقْوِيمُ “təqvim” kəlməsində, تَبْعًا لِقَامَ “qamə” kəlməsinə tabe olaraq, yəni الْإِقَامَةُ kəlməsi قَامَ kəlməsinə tabe olaraq i’lâl olundu, amma başqa vəzində olan eyni kəlmə, yəni التَّقْوِيمُ kəlməsində niyə قَامَ kəlməsinə tabe olub i’lâl edilmədi; وَ هُوَ ثُلاَثِيٌّ üstəlik قَامَ kəlməsi üçlüdür, أَصِيلٌ فِي الْإِعْلاَلِ və i’lâldə əsldir: قُلْنَا deyirik ki; أَبْطَلَ ləğv etdi, قَوْلُهُ yəni yuxarıdakı sualı soruşan şəxsin sualı, قَوَّمَ kəlməsi ləğv edib, çünki قَوَّمَ kəlməsinin məsdarı التَّقْوِيمُ kəlməsidir və قَوّ

مَ sözündə i’lâl olmadığı üçün masdarında da olmamışdır. اسْتِتْبَاعَ قَامَ sözündəki takvim sözü قَامَ sözünə tabi olsa da, وَ إِنْ كَانَ أَصِيلاً yəni asli olsa belə, فِي الْإِعْلاَلِ i’lâl edilmə məsələsində, لِقُوَّةِ gücü səbəbindən, قَوَّمَ felinin, فِي الْأُخُوَّةِ qardaşlıq, yəni oxşarlıq olsa da, مَعَ التَّقْوِيمِ takvim sözü ilə, وَ لاَ يَصْلُحُ uyğun deyil, أَقَامَ yəni قَامَ felinin if’al babından keçmiş forması, أَنْ يَكُونَ olması, مُقَوِّيًا güclü, لِقَامَ قَامَ felindən, لِأَنَّهُ çünki أَقَامَ sözü, لَيْسَ مِنْ ثُلاَثِيٍّ أَصِيلٍ asli olaraq üçlü deyil.