Mə qabli sakin olan sözlərdə i'lal əməliyyatının tətbiq edilmədiyi hallar

وَ لاَ يُعَلُّ، نَحْوُ أَعْيُنٍ وَ أَدْوُرٍ حَتَّى لاَ يَلْتَبِسَ بِالْأَفْعَالِ وَ نَحْوُ جَدْوَلٍ، حَتَّى لاَ يَبْطُلَ الْإِلْحَاقِ وَ نَحْوُ قَوَّمَ، حَتَّى لاَ يَلْزَمَ الْإِعْلاَلُ فِي الْإِعْلاَلِ وَ نَحْوُ الرَّمْيِ، حَتَّى لاَ يَلْزَمَ السَّاكِنُ فِي آخِرِ الْمُعْرَبِ وَ نَحْوُ تَقْوِيمٍ وَ تِبْيَانٍ وَ مِقْوَالٍ وَ مِخْيَاطٍ، حَتَّى لاَ يَجْتَمِعَ السَّاكِنَانِ بِتَقْدِيرِ الْإِعْلاَلِ

وَ لاَ يُعَلُّ sayılacaq olan ifadələrin vəziyyətində olub, quruluşunda ma qabli sakin olan illet hərfi olan ifadələrdə i'lâl əməli aşağıda göstərilən qaydalara əsasən aparılmır. نَحْوُ bu misallara gəldikdə; عَيْنٌ "göz" sözünün cəmi olan أَعْيُنٌ və دَارٌ "ev" sözünün cəmi olan أَدْوَرٌ kimi ifadələrdə: حَتَّى لاَ يَلْتَبِسَ بِالْأَفْعَالِ yəni feil sözləri ilə qarışmasın deyə i'lâl əməli aparılmır. Həmçinin; جَدْوَلٌ "kiçik çay" sözündə: حَتَّى لاَ يَبْطُلَ الْإِلْحَاقِ yəni ilhak prosesi pozulmasın deyə i'lâl əməli aparılmır, çünki جَدْوَلٌ sözündəki vav hərfi جدل hərflərinə əlavə olunur və فَعْلَلٌ vəzninə mülhak olur. Əgər bu vav i'lâl əməli ilə dəyişsə, ilhak olma halı aradan qalxar, tıpkı حَوْقَلَ və ya عَثْيَرَ sözlərindəki vav və ya hərfləri kimi. Həmçinin; قَوَّمَ "dayaq verdi, möhkəmləndirdi, gücləndirdi" sözündə: حَتَّى لاَ يَلْزَمَ الْإِعْلاَلُ فِي الْإِعْلاَلِ yəni i'lâl içində ikinci bir i'lâl əməli olmasın deyə i'lâl əməli aparılmır, çünki قَوَّمَ feilinin əsli قَوْوَمَ idi. İndi قَوْوَمَ kimi bir ifadədə məftuh vavın fətəsi sakin vava keçir və söz قَوَوْمَ olur, məftuh olan birinci vav isə əlif hərfinə çevrilir, çünki ma qabli fətəlidir və söz قَاومَ olur. Göründüyü kimi, vavdan dönən sakin əlif ilə sakin vav yanaşı gəlir və yenidən i'lâl əməli lazımdır. Beləliklə, iki i'lâl əməli ortaya çıxır. Bunun qarşısını almaq üçün قَوْوَمَ sözündə idğam edərək قَوَّمَ kimi saxlayırıq. Həmçinin; اَلرَّمْيُ "atmaq" sözündə isə: حَتَّى لاَ يَلْزَمَ السَّاكِنُ yəni sükun lazım olmasın deyə, فِي آخِرِ الْمُعْرَبِ yəni mürəb isimlərin sonunda, yəni اَلرَّمْيُ sözü quruluş baxımından رَمَى feilinə bənzər i'lâl əməli görsəydi, sondakı ya hərfindən dönən sakin əlif hərfi rəf, nəsb və cərr halında daim sükun üzərində qalardı. Yəni, daim sükuna ehtiyac olmasın deyə i'lâl əməli aparılmadı. Digər misallar isə; تَقْوِيمٌ "gücləndirmək", تِبْيَانٌ "izah", مِقْوَالٌ "danışma aləti" və مِخْيَاطٌ "toxuma aləti" kimi sözlərdə: حَتَّى لاَ يَجْتَمِعَ السَّاكِنَانِ yəni iki sakin hərf bir sözün içində bir araya gəlməsin deyə, بِتَقْدِيرِ الْإِعْلاَلِ yəni i'lâl əməli tətbiq olunsa,

Mətnin Ümumi Mənası: Quruluşunda ma qabli sakin olan illet hərfi olan ifadələrdə müəyyən qaydalara əsasən i'lâl əməli aparılmır. عَيْنٌ "göz" sözünün cəmi olan أَعْيُنٌ və دَارٌ "ev" sözünün cəmi olan أَدْوَرٌ kimi sözlərdə, ifadələr feilə bənzəməsin deyə i'lâl əməli aparılmır. جَدْوَلٌ "kiçik çay" sözündə olan vav hərfi ilhak üçün gətirildiyindən i'lâl əməli olunmur, əks halda mənası pozular. قَوَّمَ "dayaq verdi, möhkəmləndirdi, gücləndirdi" sözündə isə i'lâl içində ikinci bir i'lâl əməli baş verməsin deyə i'lâl əməli aparılmır. Çünki söz قَوْوَمَ idi, sonra قَوَوْمَ oldu, sonra قَاومَ oldu və artıq bir i'lâl (hazif) daha lazım gəlirdi. Bunun qarşısını almaq üçün söz قَوَّمَ kimi qalır. اَلرَّمْيُ "atmaq" sözündə isə, söz mürəb olduğu üçün i'lâl əməli olarsa رَمَيَ necə رَمَى olduysa, اَلرَّمْيُ sözünün sonundakı ya hərfi də əlifə çevriləcəkdi və daim sükun üzərində məbni qalacaqdı, halbuki sözümüz mürəbdir və rəf, nəsb və cərr əlamətlərini alır, daim sakin saxlamaq olmaz. تَقْوِيمٌ "gücləndirmək", تِبْيَانٌ "izah", مِقْوَالٌ "danışma aləti" və مِخْيَاطٌ "toxuma aləti" kimi sözlərdə isə i'lâl tətbiq olunsa, içtima-i sakineyn, yəni iki sakin hərf yanaşı gəlir, bu da arzuolunmazdır, ona görə də i'lâl əməli aparılmır. Məsələn; تَقْوِيمٌ sözü تَقِويمٌ olar və sakin vav ilə ya yanaşı gələr, sakin vav ma qabli hərəkədən dolayı ya olar və digər sakin ya ilə yanaşı gələr, sonra hazif əməli olar. تِبْيَانٌ sözü تِبَيانٌ olar, مِقْوَالٌ sözü مِقَوالٌ olar və vav əlifə çevrilər və digər əlif ilə birləşər, مِخْيَاطٌ sözü isə مِخَياطٌ olar. Göründüyü kimi, içtima-i sakineyn baş verdi, sonra hazif əməli aparmaq lazım gələcək, bu hallara düşməmək üçün i'lâl əməli aparılmır deyilib, lakin bu, i'lâl əməli heç vaxt aparıla bilməz demək deyil.