Mə qabli kəsrəli olan sözlərdə i'lal əməliyyatı

اَلْأَرْبَعَةُ؛ Əgər ondan əvvəlki hərf kəsrəli olsa, misal: مِوْزَانٍ və دَاعِوَةٍ və رَضِيُوا və تَرْمِيِينَ: Birincidə vav hərfi əvvəl dediyimiz kimi ya hərfinə çevrilir, ikincidə də vav hərfi ya hərfinə çevrilir, çünki ondan əvvəlki hərf ya tələb edir və fətənin yumşaqlığı səbəbindən, nəticədə دَاعِيَةً olur. دِوَلٍ kimi sözlərdə isə i'ləl (hərf dəyişməsi) edilmir, çünki fiildən törəməyən isimlər, yüngül olduqları üçün, yalnız fiil vəznində olduqda i'ləl caizdir. Bu söz fiildən törəməmiş və fiil vəznində də deyil. Üçüncüdə, yəni رَضِيُوا sözündə, dammalı ya hərfi yüngüllük üçün sakin edilir, sonra iki sakin birləşdiyinə görə ya hərfi hazf olunur və nəticədə رَضُوا olur. Dördüncü də i'ləl baxımından üçüncü ilə eynidir.

اَلْأَرْبَعَةُ on beş vecihtən dördü; إِذَا كَانَ مَا قَبْلَهَا əgər ondan əvvəlki hərf (illet hərfi, hər hansı hərəkəni ala bilər, sakin də ola bilər) kəsrəli olsa; misal: مِوْزَانٍ "mizan, ölçü" sözünün i'ləl halı مِيزَانٌ kimidir, və دَاعِوَةٍ "istəyən" sözünün i'ləl halı دَاعِيَةً kimidir, və رَضِيُوا "razı oldular" sözünün i'ləl halı رَضُوا kimidir, və تَرْمِيِينَ "o qadın atır" sözünün i'ləl halı تَرْمِينَ kimidir. Burada illet hərfi hərəkəli və ya sakin olan və bu illet hərfinin də ondan əvvəlki hərfi kəsrəli olan مِوْزَانٌ "illet hərfi sakin vav və ondan əvvəlki mim kəsrəli", دَاعِوَةٌ "illet hərfi fətəli vav və ondan əvvəlki ayn kəsrəli", رَضِيُوا "illet hərfi dammalı ya və ondan əvvəlki dad kəsrəli", تَرْمِيِينَ "illet hərfi kəsrəli ya və ondan əvvəlki mim kəsrəli" olan 4 söz verilmişdir. فَفِي الْأُولَى indi bu misallardan birinci olan مِوْزَانٌ sözünə gəldikdə; تُجْعَلُ الْوَاوُ يَاءً bu مِوْزَانٌ sözündəki vav hərfi ya hərfinə çevrilir, əvvəl dediyimiz kimi, وَ فِي الثَّانِيَةِ ikinci, yəni دَاعِوَةٌ sözünə gəldikdə; burada da vav hərfi ya hərfinə çevrilir və sözümüz دَاعِيَةٌ olur, çünki ya hərfi tələb edir; ondan əvvəlki hərfin, və fətənin yumşaqlığı səbəbindən (fətə sükun kimidir), beləliklə sözümüz دَاعِيَةٌ oldu, və i'ləl əməli edilməz, məsələn; دِوَلٌ sözündə olduğu kimi, burada دِوَلٌ sözündə də illet hərfi vav fətəli və ondan əvvəlki hərf kəsrəli, niyə vav hərfi ya hərfinə çevrilmir? Çünki isimlər; fiildən törəməmişsə, i'ləl edilmir, burada دِوَلٌ "dövlətlər" sözü camid isimdir, yüngül olduqları üçün, yalnız fiil vəznində olduqda i'ləl caizdir, bu دِوَلٌ fiildən törəməmiş və camid olan sözündə i'ləl edilməmişdir, çünki; fiildən törəməmişdir, və fiil vəznində də deyil, üçüncüsünə, yəni رَضِيُوا sözünə gəldikdə; burada dammalı ya hərfi yüngüllük üçün sakin edilir, sonra iki sakin, yəni dammalı ya və sakin cəm vavı birləşir və cəm vavı hazf edilə bilmədiyi üçün sakin ya hazf olunur, sonra sözümüz رَضُوا olur, dördüncüsünə, yəni تَرْمِيِينَ sözünə gəldikdə; əvvəlki رَضِيُوا sözündə olduğu kimidir, i'ləl əməli baxımından, yəni kəsrəli ya sakin ya edilir və sonra fiildəki muhataba ya ilə iki sakin birləşir və sakin ya hazf olunur və sözümüz تَرْمِينَ olur.

Mətnin Ümumi Mənası: 15 vecihtən 4-ü də ondan əvvəlki hərfi kəsrəli olan sözlərdir. Misalları;

Əsl	İlallı Hali	Quruluşu
مِوْزَانٌ	مِيزَانٌ	Sakin vav, önündəki hərf kəsrəlidir
دَاعِوَةٌ	دَاعِيَةٌ	Açıq vav, önündəki hərf kəsrəlidir
رَضِيُوا	رَضُوا	Damməli ya, önündəki hərf kəsrəlidir
تَرْمِيِينَ	تَرْمِينَ	Kəsrəli ya, önündəki hərf kəsrəlidir

Birinci olan مِوْزَانٌ sözündə, daha əvvəl də deyildiyi kimi, əgər illet hərfi sakin olarsa, önündəki hərfin hərəkəsinə uyğun olaraq lin hərfinə çevrilir, yəni sakin vav hərfi önündəki kəsrəli mimə görə ya hərfinə çevrilmişdir və sözümüz مِيزَانٌ olmuşdur.

İkinci, yəni دَاعِوَةٌ sözündə isə illet hərfi vav fətahlı olub, önündəki hərf kəsrəlidir və fiildən törəmiş bir söz olduğu üçün, həmçinin önündəki fətanın yumşaq quruluşda olması səbəbindən vav hərfi ya hərfinə çevrilir və sözümüz دَاعِيَةٌ olur.

دِوَلٌ "dövlətlər" sözü isə دَوْلَةٌ "dövlət" sözünün cəmidir. Azərbaycan türkcəsində دُوَلٌ "düvəl" kimi istifadə olunur. Bu sözdə açıq vavın önündəki hərf kəsrəli olsa da, ilal əməli tətbiq edilməmişdir, çünki fiil vəznində deyil və fiildən törəmiş deyil. Fiildən törəmiş olmayan isimlərdə ilal olmaz və nə vaxt ki fiil vəznində olur və ya fiildən törəmiş olur, o zaman həmin sözə ilal caizdir.

Üçüncü, yəni رَضِيُوا sözündə isə illet hərfi olan damməli ya hərfi sakin edilir və hərəkəsi önündəki hərfə ötürülür, sözümüz رَضُيوا olur. Göründüyü kimi, sakin qalan ya ilə cəm vavı ictimai sakineyn yaradır və sakin ya hazf edilir və sözümüz رَضُوا olur.

Dördüncü, yəni تَرْمِيِينَ sözü isə ilal əməli baxımından رَضِيُوا fiili kimidir. تَرْمِيِينَ sözündəki kəsrəli ya hərfi sakin edilir, çünki önündəki hərf kəsrəlidir, ağırlıq olmasın deyə. Daha sonra müxatab ya'sı ilə ictimai sakineyn yaradır və sakin edilən ya hazf edilir və beləliklə sözümüz تَرْمِينَ olur.