Hərf 2
İsim və fel haqqında danışıb bitirdikdən sonra, hərf haqqında danışmağa başladım və qeyd etdim ki, hərf, isim və fel əlamətlərindən heç birini qəbul etməməsi ilə tanınır. Məsələn: هَلْ və بَلْ. Bu iki hərf nə isimlərin, nə də fellerin əlamətlərindən heç birini qəbul etmir, buna görə də onların isim və ya fel olması inkar olunur və onların hərf olması müəyyənləşir. Çünki bizim üçün yalnız üç bölmə var və ikisi inkar olunduğuna görə üçüncü, yəni hərf olması müəyyənləşir.
Hərflərdən elələri var ki, onların hərf və ya isim olması barədə ixtilaf var. Mən bunu, keçmiş fel və əmr felində etdiyim kimi, dəqiqləşdirdim. Bunlar dörd ədəd olub: إِذْمَا, مَهْمَا, مَا الْمَصْدَرِيَّةُ və لَمَّا الرَّابِطَةُ, ən doğru fikrə görə.
لَمَّا فَرْغْتُ – nə vaxt ki, sözdən, isim və fel haqqında danışıb bitirdim, شَرَعْتُ – başladım, فِي ذِكْرِ الْحَرْفِ – hərf haqqında danışmağa, فَذَكَرْتُ – və qeyd etdim ki; أَنَّهُ يُعْرَفُ – hərfin tanınması, بِأَنْ لاَ يَقْبَلَ شَيْئًا – heç bir şey qəbul etməməsi ilə, مِنْ عَلاَمَاتِ الْاِسْمِ – isim əlamətlərindən, وَ لاَ مِنْ عَلاَمَاتِ الْفِعْلِ – və fel əlamətlərindən, نَحْوُ – misal olaraq; هَلْ və بَلْ kimi. فَإِنَّهُمَا – bu iki hərf, لاَ يَقْبَلاَنِ شَيْئًا – heç bir şey qəbul etmir, مِنْ عَلاَمَاتِ الْأَسْمَاءِ – isimlərin əlamətlərindən, وَ مِنْ عَلاَمَاتِ الْأَفْعَالِ – və fellerin əlamətlərindən, فَانْتَفَى – inkar olundu, أَنْ يَكُونَا اسْمَيْنِ – onların isim olması, وَ أَنْ يَكُونَا فِعْلَيْنِ – və fel olması, وَ تَعَيَّنَ – və müəyyən oldu, أَنْ يَكُونَا حَرْفَيْنِ – onların hərf olması, إِذْ لَيْسَ لَنَا – bizim üçün yoxdur, إِلاَّ ثَلاَثَةُ أَقْسَامٍ – yalnız üç bölmə var, yəni söz üç hissəyə bölünür, وَ قَدِ انْتَفَى اثْنَانِ – və bu iki söz, ilk iki hissədən, yəni isim və fel olmaqdan inkar olundu, فَتَعَيَّنَ الثَّالِثُ – beləliklə üçüncü, yəni hərf olması müəyyən oldu. وَ لَمَّا كَانَ – və nə vaxt ki, مِنَ الْحُرُوفِ – hərflərdən, مَا اخْتُلِفَ فِيهِ – ixtilaf olunanlar var, هَلْ هُوَ حَرْفٌ أَوِ اسْمٌ؟ – "Bu söz hərfdir, yoxsa isimdir?" deyə, نَصَصْتُ عَلَيْهِ – bu ixtilafı dəqiqləşdirdim, كَمَا فَعْلْتُ – etdiyim kimi, فِي الْفِعْلِ الْمَاضِي وَ فِعْلِ الْأَمْرِ – keçmiş və əmr felində, və ixtilaf olunan sözlər وَ هُوَ أَرْبَعَةٌ – dörd ədəddir, bunlar: إِذْمَا, مَهْمَا, مَا الْمَصْدَرِيَّةُ – ma-i masdariyye və لَمَّا الرَّابِطَةُ – lemma-i rabıta, فِي الْأَصَحِّ – ən doğru fikrə görə.
Şərhin Ümumi Mənası: Ne vaxt ki, isim və feil haqqında danışmaqdan bitirdim, dərhal hərfi zikr etməyə başladım. Hərfin, ismin və feilin əlamətlərindən heç nə qəbul etməməsi ilə tanındığını qeyd etdim, hərfə misal olaraq; هَلْ və بَلْ sözləri kimi. Bu هَلْ və بَلْ sözləri ismin və feilin əlamətlərindən heç nə qəbul etmir. Buna görə də bu iki هَلْ və بَلْ sözlərinin isim və feil olması inkar edilmişdir. Lakin hərf olduqları məlum olmuşdur. Bizim üçün kəlimənin üç hissəsi vardır: isim, feil və hərf. Bu هَلْ və بَلْ sözləri ilk iki deyilən, yəni isim və feil olmaqdan inkar edildikdə, kəlimənin üçüncü hissəsi olaraq hərf qalır və هَلْ və بَلْ sözlərinin hərf olduğu müəyyən olur.
Ne vaxt ki, hərflərdən, "bu söz isimdir, yoxsa hərfdir" şəklində ixtilaf oldu, mən bunun üzərinə, keçmiş və əmr feillərində etdiyim kimi, ixtilaf olunan sözlərin إِذْمَا və مَهْمَا və مَا الْمَصْدَرِيَّةُ və لَمَّا الرَّابِطَةُ olmaqla ən doğru fikrə görə dörd olduğunu müəyyən etdim.
| إِذْمَا | مَهْمَا |
| مَا الْمَصْدَرِيَّةُ | لَمَّا الرَّابِطَةُ |
حاشية
Əzhəri deyir; hərfin əlaməti yoxluqdur. Yəni, onun əlaməti isim və feilin əlamətlərini qəbul etməməsidir. Məsələn: ج ح خ, ج hərfinin əlaməti altdan, خ hərfinin əlaməti üstdən, ح hərfinin əlaməti isə heç bir əlamət olmamasıdır. Hərf isə məna üçün qoyulub, çünki hərflərdən eləsi var ki, heç bir mənası yoxdur, məsələn ز (Zeyd), ی, د və bütün bina hərfləri, bu qisim sözlərin tərkibində iştirak etməz və onlara başqa mənalar verilməz, istər sual, istər bağlama hərfləri olsun.
هل: Sual hərfidir, təsdiq tələb etmək üçün işlədilir və bu, haməl hərflərindən biridir, cümlələrin hər ikisinə daxil olur və onların feillə bağlı olmasına mane olmur, çünki feil onun sahəsində olduqda istənilən halda sual olur; Allah Təala buyurur: "Fəhal vəcadtum ma vəədə rabbukum haqqan?" Onlar dedilər: "Bəli", Əraf surəsi 44. İkincisi: "qəd" mənasında olur, Allah Təala buyurur: "Həl ətakə nəbəul-xısmi?" Sad surəsi 21, yəni "qəd ətakə".
بل: Bu da haməl hərflərindən biridir və mənası birinciyə etiraz etməkdir, bu etiraza {ibtali} və keçid deyilir. İkinciyə müsbətlik verir. "Ma qam Zeyd, bəl Amr" və "Çıxdı qardaşın, bəl atan". Həm inkar, həm təsdiqdən sonra işlədilir, lakin onların fikrincə inkar və ona bənzər hallardan sonra işlədilir. Quranda gəldikdə, bir şeyi tərk edib, başqasına keçmək mənasında olur.