Helumme هلم Ləfzı
فَأَمَّا هَلُّمَ; bu "hellume" sözünə gəldikdə; فَاخْتَلَفَ فِيهَا الْعَرَبُ عَلَى لُغَتَيْنِ; ərəb dili bu söz barədə iki ləhcə üzrə ixtilaf etmişdir;
İlk ləhcə: Sözün bir formada qalması və kimə isnad olunmasından asılı olaraq dəyişməməsidir. Yəni belə deyirsən: هَلُّمَ يَا زَيْدُ "Gəl, ey Zeyd", هَلُّمَ يَا زَيْدَانِ "Gəlin, ey iki Zeyd", هَلُّمَ يَا زَيْدُونَ "Gəlin, ey Zeydlər", هَلُّمَ يَا هِنْدُ "Gəl, ey Hind", هَلُّمَ يَا هِنْدَانِ "Gəlin, ey iki Hind", هَلُّمَ يَا هِنْدَاتُ "Gəlin, ey Hindlər". Bu Hicaz əhli ləhcəsidir və Quran da bu ləhcə ilə nazil olmuşdur. Allah-Taala buyurur: وَ الْقَائِلِينَ لِإِخْوَانِهِمْ هَلُّمَ إِلَيْنَا الأحزاب ١٨, yəni: "Bizə gəlin". Və buyurur: قُلْ هَلُّمَ شُهَدَاءَكُمْ الأنعام ١٥٠, yəni: "Şahidlərinizi gətirin". Bu ləhcədə hellume sözünü fiil-isim kimi qəbul edirlər, əmr fiili kimi yox. Çünki, hərçənd tələbə işarə edir, lakin muhataba y-i qəbul etmir.
İkinci ləhcə: Sözə açıq zamirlər əlavə olunur və kimə isnad olunmasından asılı olaraq dəyişir. Belə deyirsən: هَلُّمَ, هَلُّمَا, هَلُّمُوا, هَلْمُمْنَ (lam hərfi sakit), هَلُمِّي. Bu Bəni Təmim ləhcəsidir və burada hellume əmr fiili sayılır, çünki tələbə işarə edir və muhataba y-i qəbul edir.
İki ayədən gətirdiyim nümunəyə əsasən aydın olur ki, hellume həm lazımlı, həm də keçişli formada işlədilir.
فَأَمَّا هَلُّمَ hellume "gəl" sözünə gəldikdə; فَاخْتَلَفَ فِيهَا الْعَرَبُ ərəb dili bu söz barədə ixtilaf etmişdir, عَلَى لُغَتَيْنِ iki ləhcə üzrə, إِحْدَاهُمَا: birincisi; أَنْ تَلْزَمَ bir formada qalmasıdır, طَرِيقَةً وَاحِدَةً tək bir yol üzrə, وَ لاَ يَخْتَلِفُ və dəyişmir, لَفْظُهَا sözün forması, بِحَسَبَ مَنْ kimə isnad olunmasından asılı olaraq, هِيَ مُسْنَدَةٌ إِلَيْهِ yəni faile görə, فَتَقُولُ belə deyirsən; هَلُّمَ يَا زَيْدُ "Gəl, ey Zeyd", وَ هَلُّمَ يَا زَيْدَانِ "Gəlin, ey iki Zeyd", هَلُّمَ يَا زَيْدُونَ "Gəlin, ey Zeydlər", هَلُّمَ يَا هِنْدُ "Gəl, ey Hind", هَلُّمَ يَا هِنْدَانِ "Gəlin, ey iki Hind", هَلُّمَ يَا هِنْدَاتُ "Gəlin, ey Hindlər". وَ هِيَ لُغَةُ أَهْلِ الْحِجَازِ bu Hicaz əhli ləhcəsidir, وَ بِهَا جَاءَ التَّنْزِيلُ Quran da bu ləhcə ilə nazil olmuşdur, قَالَ اللهُ تَعَالَى Allah-Taala buyurur: (tam ayə); قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنكُمْ وَالْقَائِلِينَ لِإِخْوَانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنَا وَلَا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِيلًا "Allah sizdən mane olanları və qardaşlarına: 'Bizə gəlin' deyənləri bilir. Onların çox azı müharibəyə gəlir." الأحزاب ١٨ Əhzab surəsi 18-ci ayə. أَيْ yəni: إِئْتُوا إِلَيْنَا "Bizə gəlin", وَ قَالَ تَعَالَى Allah-Taala buyurur: قُلْ هَلُّمَ شُهَدَاءَكُمْ "De ki: Şahidlərinizi gətirin" الأنعام ١٥٠ Ənam surəsi 150-ci ayə, أَيْ yəni: أَحْضِرُوا شُهَدَاءَكُمْ "Şahidlərinizi gətirin (hazırlayın)", وَ هِيَ عِنْدَهُمِ bu ləhcədə, اسْمُ فِعْلٍ fiil-isimdir, لاَ فِعْلُ أَمْرٍ əmr fiili deyil, لِأَنَّهَا çünki hellume sözü, وَ إِنْ كَانَتْ دَالَّةً hərçənd tələbə işarə edir, عَلَى الطَّلَبِ, لَكِنَّهَا lakin, لاَ تَقْبَلُ muhataba y-i qəbul etmir. وَ الثَّانِيَةُ ikinci ləhcə: أَنْ تَلْحَقَهَا ona zamir əlavə olunur, الضَّمَائِرُ الْبَارِزَةُ açıq zamirlər, بِحَسَبِ مَنْ kimə isnad olunmasından asılı olaraq, هِيَ مُسْنَدَةٌ إِلَيْهِ yəni faile görə zamir əlavə olunur.
Şərhin ümumi mənası: Hellume هلم sözünə gəldikdə; ərəb dili bu söz barədə iki ləhcə üzrə ixtilaf etmişdir.
Birinci: Bu sözün bir formada mebni olaraq gəlməsidir. Sözün forması, müsnedün ileyhə görə, yəni faile görə dəyişmir, belə deyirsən: هَلُّمَ يَا زَيْدُ "Gəl, ey Zeyd", وَ هَلُّمَ يَا زَيْدَانِ "Gəlin, ey iki Zeyd", هَلُّمَ يَا زَيْدُونَ "Gəlin, ey Zeydlər", هَلُّمَ يَا هِنْدُ "Gəl, ey Hind", هَلُّمَ يَا هِنْدَانِ "Gəlin, ey iki Hind", هَلُّمَ يَا هِنْدَاتُ "Gəlin, ey Hindlər".
Hətta Quranda da bu söz bu formada gəlmişdir. Allah-Taala Əhzab surəsi 18-ci ayədə belə buyurur:
قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنكُمْ وَالْقَائِلِينَ لِإِخْوَانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنَا وَلَا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِيلًا
“Allah, sizdən mane olmağa çalışanları və qardaşlarına: "Bizə gəlin" deyənləri mütləq bilir. Onların çox azı istisna olmaqla döyüşə gəlmirlər” kimi هَلُّمَ ifadəsi isnad olunduğu cəm ifadəyə görə sabit qalmışdır. Yəni ayədə هَلُّمَ kimi gələn ifadənin təqdiri;
إِئْتُوا إِلَيْنَا
“Bizə gəlin” şəklindədir.
Yenə Ənam surəsi 150-ci ayədə Allah-Təala belə buyurmuşdur;
قُلْ هَلُّمَ شُهَدَاءَكُمْ
“De: Şahidlərinizi gətirin” kimi هَلُّمَ ifadəsi شُهَدَاءَكُمْ ifadəsinin altındakı أَنْتُمْ zamirinə isnad olunsa da, ifadə dəyişməyib. Yəni ayədə هَلُّمَ kimi gələn ifadənin təqdiri;
أَحْضِرُوا شُهَدَاءَكُمْ
“Şahidlərinizi (hazırlayın) gətirin” kimidir.
Bu şəkildə هَلُّمَ ifadəsi nahivçilərin örfündə fel adı sayılır, əmr feli deyil. Çünki هَلُّمَ ifadəsi, əgər tələb mənasına işarə etsə belə, ya-i müxatəbəni qəbul etmir.
İkincisi: Bu هَلُّمَ ifadəsinə aşkar zamirlərin əlavə olunmasıdır. Bu halda هَلُّمَ ifadəsi, isnad olunduğu feylə görə dəyişir, çünki zamirlər isnad olunan ifadəyə görə gəlir, bu halda belə deyirsən;
Müzekkər üçün هَلُّمَ və هَلُّمَا və هَلُّمُوا deyirsən, müənnəs üçün هَلُّمِي və هَلُّمَا və هَلْمُمْنَ deyirsən. هَلْمُمْنَ ifadəsində lam hərfi səkin, mim hərfi isə fəth ilə, yəni ağızı açaraq tələffüz edirsən. Bu Bəni Təmim ləhcəsinə görədir və bu ifadələr tələb mənasına işarə edib ya-i müxatəbəni qəbul etdiyi üçün əmr felidir.
Bu şəkildə gətirdiyim iki ayə ilə bəyan olundu ki, هَلُّمَ ifadəsi həm lazım, həm də mütəaddi olaraq istifadə olunur.
حاشية
İrab; və qəilinə: vav ətaf hərfidir. qəilinə; isim ətaf olunub Allah-Təalanın əvvəlki sözünə {قد يعلم الله المعوقين} və ətaf olunan mənsublar, mənsub kimi və onun mənsubluq əlaməti ya hərfidir, çünki cəm müzekkər salimdir, və nun: tək isimdəki tənvinin əvəzinədir. İxvanlarına; lam cər hərfidir və ixvan; cərli isimdir və cər əlaməti axırında olan kəsrədir, cər və məcrur qəilinə aid olur və hum: birləşmiş zamir, izafə ilə cər yerindədir. Həllüm: əmr felinin adı, mənası "qəbul edin", fəth üzərində bina olunub və fail mütləq gizlidir, təqdiri "siz"dir. İleyna: cər və məcrur həllümə aid olur. Həllüm bu ayədə öz-özünə məfula keçmir və mənası "qəbul edin"dir.
Cümlənin irabı: həllüm ileyna; fel adı və faili, fel cümləsi, qəil sözünün məqolunda, mənsub yerində, məfuldur.
Şahid yeri: həllüm
İstinadın səbəbi: həllüm cəm ilə birlikdə tək formada gəlib və bu onun fel adı olduğunu göstərir, əmr feli deyil. Əgər fel olsaydı, vav zamiri birləşərdi və həllümu kimi gələrdi və bu bəzi nahivçilərə və Təmim ləhcəsinə görə də mümkündür.
İkinci ayənin irabı; qul: əmr feli, səkin üzərində bina olunub və fail, mütləq gizli zamir, təqdiri "sən"dir. Həllüm: əmr felinin adı, fəth üzərində bina olunub və fail, mütləq gizli zamir, təqdiri "siz"dir. Şühəda: məful, mənsub və mənsubluq əlaməti axırında olan fəthdir, izafədir. Kum: müxatəb zamiri, damma üzərində bina olunub, izafə ilə cər yerindədir. Həllüm bu ayədə öz-özünə məfula keçib və mənası "hazırlayın"dır.
Cümlənin irabı: qul həllüm şühadakum, fel cümləsi, istinai, yer yoxdur. Həllüm şühadakum: fel cümləsi, qəil sözünün məqolunda, mənsub yerində, məfuldur.
İstinadın səbəbi: həllüm müxatəb cəm ilə birlikdə tək formada gəlib və bu onun fel adı olduğunu göstərir, əmr feli deyil.
Səhih Buxaridə; Peyğəmbər (s) ölüm xəstəliyində belə deyib: Həllümu, sizə elə bir kitab yazım ki, ondan sonra azmayasınız.
Fəkk: fəkk və lam səkin ilə, yəni idqamın açılması. Çünki iki bənzərdən ikincisi səkin olub. Bu, mimin açıq olması və əlavə nunun zamirə idqam olunması ilə bağlı doğru olmadığını iddia edənlərə cavabdır və mimin kəsrəsi ilə və əlavə ya səkinin nisa zamirindən əvvəl gəlməsi ilə bağlı {həllümin} və mimin damması ilə bağlı azlıqdır.