İved ta'sının vəziyyəti

وَ لاَ يُعَوَّضُ بِالتَّاءِ فِي الْأَوَّلِ وَ الْآخِرِ حَتَّى لاَ يَلْتَبِسَ بِالْمُسْتَقْبَلِ وَ الْمَصْدَرِ فِي نَفْسِ الْحُرُوفِ وَ مِنْ ثَمَّةَ لاَ يَجُوزُ إِدْخَالُ التَّاءِ فِي الْأَوَّلِ فِي الْعِدَةِ لِلْإِلْتِبَاسِ. وَ يَجُوزُ فِي التُّكْلاَنِ لِعَدَمِ الْإِلْتِبَاسِ وَ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ يَجُوزُ حَذْفُ التَّاءِ كَمَا فِي قَوْلِ الشَّاعِرِ؛

وَ أَخْلَفُوكَ عِدَ الْأَمْرِ الَّذِي وَعَدُوا

لِأَنَّ التَّعْوِيضَ مِنَ الْأُمُورِ الْجَائِزَةِ عِنْدَهُ. وَ عِنْدَ الْفَرَّاءِ لاَ يَجُوزُ الْحَذْفُ لِأَنَّهَا عِوَضٌ مِنَ الْحَرْفِ الْأَصْلِيِّ إِلاَّ فِي الْإِضَافَةِ، لِأَنَّ الْإِضَافَةُ تَقُومُ مَقَامَهَا وَ كَذِلَكَ حُكْمُ الْإِقَامَةِ وَ الْإِسْتِقَامَةِ وَ نَحْوِهِمَا وَ مِنْ ثَمَّةَ حُذِفَتِ التَّاءُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى؛ وَ إِقَامَ الصَّلَوةِ سورة النور ٣٧

Ta hərfi ilə ived (əvəzləmə) sözün əvvəlində və axırında edilməz ki, muzari (gələcək zaman) və məzdər (isim) ilə qarışmasın, hərflərin özündə də qarışıq olmasın. Buna görə də, "iddə" (وَعَدَ felinin məzdəri) sözündə əvvəlində ta hərfinin daxil edilməsi caiz deyil, çünki qarışıqlıq yaranır. Amma "təvəkkül" (وَكَلَ felinin məzdəri) sözündə caizdir, çünki qarışıq yoxdur. Sibeveyhiyə görə, ived üçün gələn ta-nın hazfi caizdir, şairin bu sözündə olduğu kimi: "Sana vəd etdikləri işin vədini pozdular." Çünki ived etmək Sibeveyhi yanında caiz olan işlərdəndir. Amma Fərraya görə, hazif caiz deyil, çünki ta hərfi əsas hərfdən əvəzdir, yalnız izafətdə hazf edilir, çünki izafət o ta-nın yerini tutur. Eyni şəkildə "iqamə" (ayaqda olmaq), "istiqamə" və onların kimilərində də hökm belədir. Buna görə də, Quranda belə deyilir: "və iqamət əs-salati" (Nur surəsi, 37).

قَامَةِ "yol üzərində olmaq" sözlərinin hökmü də belədir, وَ نَحْوِهِمَا və bu ikisinə oxşayanlarda da belədir, وَ مِنْ ثَمَّةَ bu səbəbdən, حُذِفَتِ التَّاءُ tə hərfi hazf edilmişdir, فِي قَوْلِهِ تَعَالَى Allahu Təalanın bu sözündə, وَ إِقَامَ الصَّلَوةِ "Salahın yerinə yetirilməsi..." Nur surəsi 38-ci ayə. Metnin Ümumi Mənası: Misal fellərdə vav və ya ya hərfi hazf ediləndə, yerinə tə hərfi nə əvvəldə, nə də axırda gətirilmir. Çünki əvvəldə gətirilsə, muzari feli ilə qarışar, misal üçün وَعَدَ felindən vav hazf edilərsə və tez tə hərfi gətirilərsə, söz تعد olacaq və muzari fel olan تَعِدُ ilə qarışacaq. Axırda gətirilərsə də məzdar ilə qarışacaq, misal üçün وَعَدَ felindən vav hazf edilərsə və tez tə hərfi sona gətirilərsə, söz عدة olacaq və وَعَدَ felinin məzdarı olan عِدَةٌ ilə qarışacaq. Bu səbəbdən tez tə hərfinin başda gətirilməsi caiz deyil. Amma تُكْلاَنُ "təvəkkül etmək" sözündə heç bir qarışma olmadığı üçün tez tə hərfi əvvələ gətirilmişdir. تُكْلاَنُ sözünün əvvəlindəki tə hərfi hazf olunan vav hərfindən tezdir. Sibeveyhiyə görə tez tə hərfinin hazfi, şairin bu beytində olduğu kimi caizdir: وَ أَخْلَفُوكَ عِدَ الْأَمْرِ الَّذِي وَعَدُوا "Sənə vəd etdikləri işin vədini pozdular" kimi. Bu tərkibdə عِدَ sözü əslində عِدَةَ şəklində idi. Fərraya görə isə bu tez tə hərfinin hazfi caiz deyil. Çünki bu tə hərfi əsas bir hərfdən tezdir. Amma izafə zamanı hazf edilə bilər. Çünki izafə həmin tə hərfinin yerində olur. Bu səbəbdən الْإِقَامَةُ "ayaqda olmaq" və الْإِسْتِقَامَةُ "yol üzərində olmaq" sözlərinin hökmü də belədir, yəni muzaf olduqları zaman sonlarındakı tez tə düşür. Buna görə Allahu Təalanın bu sözündə tə hərfi hazf edilmişdir: وَ إِقَامَ الصَّلَوةِ "və salahın yerinə yetirilməsi..." ayəsində إِقَامَ sözü əslində إِقَامَةَ şəklində idi, lakin necə ki təsniyə nunları izafətdə düşür, burada da tez tə düşmüşdür. Bu Fərranın fikridir.