Bir Sözdə İki Hemzenin Yan-yana Gəlməsi

وَ إِذَا اجْتَمَعَ الْهَمْزَتَانِ فِي كَلِمَةٍ وَ كَانَتِ الْأُولَى مَفْتُوحَةً وَ الثَّانِيَةُ سَاكِنَةً؛ تُقْلَبُ الثَّانِيَةُ أَلِفًا، نَحْوُ؛ آخَذَ وَ آدَمَ إِلاَّ فِي أَيِمَّةٍ، جُعِلَتْ هَمْزَتُهَا أَلِفًا كَمَا فِي آخَذَ، ثُمَّ جُعِلَتْ يَاءً لِإِجْتِمَاعِ السَّاكِنَيْنِ. وَ عِنْدَ الْكُوفِيِّينَ لاَ تُقْلَبُ أَلِفًا حَتَّى لاَ يَلْزَمَ اجْتِمَاعِ السَّاكِنَيْنِ وَ قُرِئَ عِنْدَهُمْ؛ أَئِمَّةَ الْكُفْرِ سورة التوبة ١٢ بِالْهَمْزَتَيْنِ، فَإِنْ قِيلَ؛ اجْتِمَاعُ السَّاكِنَيْنِ فِي حَدِّهِ جَائِزٌ فَلِمَ لاَ يَجُوزُ فِي آمَّةٍ؟ قُلْنَا؛ الْأَلِفُ فِي آمَّةٍ لَيْسَتْ بِمَدَّةٍ، كَيْفَ يَكُونُ اجْتِمَاعُ السَّاكِنَيْنِ فِي حَدِّهِ؟ وَ إِذَا كَانَتْ مَكْسُورَةً تُقْلَبُ يَاءً، نَحْوُ؛ اِيسَرْ. وَ إِذَا كَانَتْ مَضْمُومَةً تُقْلَبُ وَاوًا، نَحْوُ؛ أُوثِرَ. وَ أَمَّا كُلْ وَ مُرْ وَ خُذْ فَشَاذٌّ. وَ هَذَا إِذَا كَانَتَا كَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ

وَ إِذَا اجْتَمَعَ الْهَمْزَتَانِ iki hemze bir sözün içində bir araya gəldikdə, وَ كَانَتِ الْأُولَى birincisi, مَفْتُوحَةً fətahlı, وَ الثَّانِيَةُ Sakin olarsa, تُقْلَبُ الثَّانِيَةُ ikinci hemze elif hərfinə çevrilir, misal üçün; آخَذَ “aldırdı” kimi, aslı أَءْخَذَ və آدَمَ “buğday tenli oldu, qatıq etdirdi” kimi, aslı أَءْدَمَ. Bu misallarda ikinci sakin hemze elifə çevriləndə sözlər أَاخَذَ və أَادَمَ olur. Sonra sakin elif ilə hərəkəli hemze birləşib آ hərfinə çevrilir. İstisna olaraq; أَيِّمَةٍ “imamlar” kimi, aslı أَءْمِمَةٌ, birinci mim hərfi kəsrə hərəkəsini əvvəlki hərfə ötürüb və sözümüz أَءِمْمَةٌ olub, sonra iki mim idqam olub və sözümüz أَءِمَّةٌ olub, burada hemze ilkin halı olan sakinlikdən çıxıb, ona görə elifə çevrilməyib, hərəkəsi olan kəsrəyə uyğun olaraq ya hərfinə çevrilib və sözümüz أَيِمَّةٌ olub. جُعِلَتْ هَمْزَتُهَا أَلِفًا bu أَيِّمَةٍ sözünün hemzesi əvvəlcə elifə çevrilib, آخَذَ sözündə olduğu kimi, sonra ya hərfinə çevrilib, iki sakin birləşdiyinə görə. Küfilərə görə isə, burada, yəni أَءْمِمَةٌ sözündəki sakin hemze elifə çevrilmir, iki sakin birləşməsi lazım deyil, və bu söz Küfilərə görə belə oxunur; أَئِمَّةَ الْكُفْرِ “küfrün imamları” Tövbə surəsi 12-ci ayəsində olduğu kimi, iki hemze ilə oxuyurlar. Əgər deyilərsə; iki sakin birləşməsi caizdir, bəs niyə آمَّةٍ sözündə caiz olmur? Deyirik ki; آمَّةٍ sözündəki elif hərfi med deyil, çünki med dəyişmiş deyil, əsldir, necə ola bilər ki, iki sakin birləşməsi bu sözün həddində olsun? Əgər sakin hemzədən əvvəlki hemze kəsrəli olarsa, sakin hemze ya hərfinə çevrilir, misal üçün; اِيسَرْ “əsir al, əsir et” kimi, aslı اِءْسَرْ. Eynilə إِءْذَانٌ sözünün إِيذَانٌ və إِءْمَانٌ sözünün إِيمَانٌ olması kimi. Əgər sakin hemzədən əvvəlki hemze dammalı olarsa, sakin hemze vav hərfinə çevrilir, misal üçün; أُوثِرَ “etki, təsir edildi” kimi, aslı أُءْثِرَ. Amma كُلْ "ye", مُرْ "keç", خُذْ "al" əmrlərinə gəldikdə, bunlar qayda xaricidir. Bu izah olunanlar, iki hemze bir sözün içində olduqda keçərlidir.

Metnin Ümumi Mənası: Əgər bir sözün içində iki həmzə yanaşı gələrsə və bunlardan birincisi fətəli, ikincisi isə sakin olarsa, o zaman ikinci sakin olan həmzə elif hərfinə çevrilir. Misalları: آخَذَ “aldırdı” kimi, əsli أَءْخَذَ və آدَمَ “buğday rəngli oldu, qatıq etdirdi” kimi, əsli أَءْدَمَ.

آخَذَ və آدَمَ sözlərinin əsli ifal babından keçmiş formada أَءْخَذَ və أَءْدَمَ şəklindədir. أَءْخَذَ və أَءْدَمَ sözlərindəki idqam əməliyyatı eynidir: sakin həmzənin elif hərfinə çevrilməsi və əvvəlki həmzə ilə içtima-i sakineyn yaratmaları nəticəsində həmzələr آ hərfinə çevrilir və sözlərimiz آخَذَ və آدَمَ olur. Eynilə أَكَلَ “yedi” keçmiş felinin ifal babından keçmişinin əsli أَءْكَلَ olub, idqam ilə آكَلَ olması kimi.

Lakin bu qayda أَيِّمَةٌ “imamlar” sözünə aid deyil, əsli أَءْمِمَةٌ şəklindədir və yuxarıdakı qayda bu sözün əsli üçün keçərli deyil. أَءْمِمَةٌ sözündə əvvəlcə kəsrəli mim hərəkəsi əvvəlki sakin həmzəyə verilir və mim hərfləri də idqama girəndə sözümüz أَءِمَّةٌ olur. Daha sonra آخَذَ və آدَمَ fellərində olduğu kimi həmzələr içtima-i sakineynə girdiyi üçün آ hərfinə çevrilir və sözümüz آمَّةٌ olur. Söz belə آمَّةٌ olduğu zaman sakin elif ilə sakin mim yanaşı gəlir və elif hərfi ya hərfinə çevrilir və sözümüz أَيِمَّةٌ olur. Kufilərə görə içtima-i sakineyn olmaması üçün أَءْمِمَةٌ sözündəki həmzə kəsrə hərfinə çevrilmir və Kufilər bu sözü aşağıdakı ayədəki kimi iki həmzə ilə oxuyurlar;

أَئِمَّةَ الْكُفْرِ

“Küfrün imamları” kimi.

Əgər həddində olan içtima-i sakineyn caizdir qaydasına görə, o zaman (أَءْمِمَةٌ yəni أَئِمَّةٌ və ya أَيِمَّةٌ) آمَّةٌ sözündə də içtima-i sakineyn caiz olmazmı deyilsə, آمَّةٌ sözündəki elif hərfi medd deyil deyirik. Necə olur ki, آمَّةٌ sözündəki içtima-i sakineyn həddində, yəni caiz olan içtima-i sakineyn ola bilər. Qısası, birinci hərf medd hərfi və ondan sonrakı hərf idqamdan dolayı sakin bir hərfdirsə, o zaman içtima-i sakineyn caizdir, məsələn دَابَّةٌ “heyvan” kimi. Buradakı elif medd hərfidir və sonrakı sakin mim idqama girən mimdir. Beləliklə, buradakı içtima-i sakineyn caizdir.

Əgər bir sözün içində iki həmzə yanaşı gələrsə və birincisi kəsrəli olarsa, o zaman ikinci həmzə ya hərfinə çevrilir, misalı;

اِيسَرْ

“əsir al, əsir et” kimi, əsli اِءْسَرْ şəklindədir. Eynilə إِءْذَانٌ sözünün إِيذَانٌ və إِءْمَانٌ sözünün إِيمَانٌ olması kimi.

Əgər bir sözün içində iki həmzə yanaşı gələrsə və birincisi damməli olarsa, o zaman ikinci həmzə vav hərfinə çevrilir, misalı;

أُوثِرَ

“təsir edildi” kimi, əsli أُءْثِرَ kimidir.

كُلْ "ye” və مُرْ “keç” və خُذْ “al” əmr fellərində isə bu sözlərin həmzələrinin hazf olunması şazzdır. Bu sözlərin əsli أُءْكُلْ və أُءْمُرْ və أُءْخُذْ şəklində idi. Yuxarıdakı qaydaya görə həmzələrin vav hərfinə çevrilməsi lazım idi, lakin bu sözlərdə kəsr-i istimal səbəbindən iki həmzənin də hazf olunmasına səbəb olmuşdur.