v. Tənvin

اَلتَّنْوِينُ وَ أَقْسَامُهُ

اَلتَّنْوِينُ؛ وَ هُوَ نُونٌ سَاكِنَةٌ تَتْبَعُ الْحَرَكَةَ الْآخِرِ لاَ لِتَأْكِيدِ الْفِعْلِ. وَ هُوَ عَلَى سِتَةٍ أَقْسَامٍ؛

بِرِينجِسِ: تَنْوِينُ الْمُتَمَكِّنِ، یəni ismin isimlikdəki mövqeyini göstərən tenvin. Bu, hər bir tenvindir ki, mureb olan ismə qoşulur və fiilə iki baxımdan bənzəməz (gayri munsariflik üçün lazım olan baxışlardan), məsələn: زَيْدٌ (Zeyd) və رَجُلٌ (Adam).

İKİNCİSİ: تَنْوِينُ التَّنْكِيرِ, yəni ismin nekire olduğunu göstərən tenvin. Bu, hər bir tenvindir ki, ismin nekire olduğunu bildirir, məsələn: صَهْ və صَهٍ (sus), həmçinin سِيبَوَيْهِ və سِيبَوَيْهٍ (Sibeveyh).

ÜÇÜNCÜSÜ: تَنْوِينُ الْعِوَضِ مِنَ الْمُضَافِ إِلَيْهِ, yəni muzafun ileyh hazf olunduqda muzafa qoşulan tenvin. Məsələn: يَوْمَئِذٍ (o gün), حِينَئِذٍ (o an), سَاعَتَئِذٍ (o saat).

DÖRDÜNCÜSÜ: تَنْوِينُ الْمُقَابَلَةِ, yəni cəm müənnəs salimdəki tenvin, cəm müzekkər salimdə olan nunun qarşılığı olaraq gəlir. Məsələn: مُسْلِمَاتٍ (Müsəlman qadınlar).

BEŞİNCİSİ: تَنْوِينُ التَّرَنُّمِ, yəni qafiyələrdə səsin geri dönməsi üçün istifadə olunan tenvin. Məsələn, Cərir'in şeirində: أَقِلِّي اللَّوْمَ عَاذِلُ وَ الْعِتَابَنْ وَ قُولِي: إِنْ أَصَبْتُ، لَقَدْ أَصَابَنْ

ALTINCI: تًنْوِينُ الْغَالِي, yəni məhdud qafiyədə terennüm üçün istifadə olunan tenvin. Məsələn, Rü'be'nin şeirində: وَ قَاتِمِ الْأَعْمَاقِ خَاوِي الْمُخْتَرَقَنْ مُشْتَبِهِ الْأَعْلاَمِ لَمَّاعِ الْخَفَقَنْ və bu çox az rast gəlinir.

تَمَّتْ مَتْنُ الْمُغْنِي بِعَوْنِ اللهِ تَعَالَى

Tenvin, sakin bir nun olub, son hərfin hərəkəsinə tabe olur və heç bir halda fiilin təsdiqi üçün deyil. Tenvin altı növdədir: birincisi tenvin-i mütemekkin, yəni ismin isimlikdəki mövqeyini göstərən tenvin; ikincisi tenvin-i tenkir, yəni ismin nekire olduğunu göstərən tenvin; üçüncüsü tenvin-i ıvaz, yəni muzafun ileyh hazf olunduqda muzafa qoşulan tenvin; dördüncüsü tenvin-i mukabele, yəni cəm müənnəs salimdəki tenvin, cəm müzekkər salimdə olan nunun qarşılığı olaraq gəlir; beşincisi tenvin-i terennüm, yəni qafiyələrdə səsin geri dönməsi üçün istifadə olunan tenvin; altıncısı tenvin-i ğali, yəni məhdud qafiyədə terennüm üçün istifadə olunan tenvin və bu çox az rast gəlinir.

ْوِينٍ hər tenvindir ki, جُعِلَ qoyulub, مَكَانَ حَرْفِ الْمَدِّ وَ اللِّينِ medd və lîn hərfləri yerinə, فِي الْقَوافِي الْمُطْلَقَةِ mutlaq (son hərfi hərəkəli olan) qafiyələrdə, كَمَا فِي قَوْلِ جَرِيرٍ şair Cəririn bu sözündə olduğu kimi; أَقِلِّي اللَّوْمَ məni qınamağı azald, عَاذِلُ ey qınayan, وَ الْعِتَابَنْ və məni danlamağı, وَ قُولِي və de; إِنْ أَصَبْتُ əgər düz iş görsəm, لَقَدْ أَصَابَنْ düz iş gördün de, yəni: "Ey qınayan qadın, qınama və danlamağı azald! Düz iş gördüyüm zaman da düz iş gördün de" kimi. وَ السَّادِسُ bölmələrdən altıncısı; تًنْوِينُ الْغَالِي tenvin-i gali (artıq olan), وَ هُوَ və tenvin-i gali; كُلُّ تَنْوِينٍ hər tenvin ki, لَحِقَ birləşib, قَافِيَةً مُقَيَّدَةً məhdud (son hərfi səkin olan) qafiyələrdə, لِتَّرَنُّمِ terennüm üçün gəlir, كَمَا فِي قَوْلِ رُؤْبَةَ şair Ru'bətənin bu sözündə olduğu kimi; وَ قَاتِمِ və çox tozlu, dumanlı, qaranlıq, الْأَعْمَاقِ çöl dərinliklərini keçdim, خَاوِي الْمُخْتَرَقَنْ keçid yerləri boş, مُشْتَبِهِ الْأَعْلاَمِ nişanələri bir-birinə bənzəyən, لَمَّاعِ الْخَفَقَنْ və serabı parıltılı olan, yəni: "Çox tozlu, dumanlı, qaranlıq çöl dərinliklərini keçdim ki, o çölün nişanələri bir-birinə qarışmış və serabı parıltılı idi & Ətrafı qaranlıq, yolları boş, yol nişanələri bir-birinə bənzəyən və serabı (serabların titrəmələri) parıltılı olan çox çöllərdən keçdim" kimi. وَ هُوَ قَلِيلٌ və tenvin-i gali-nin gəlməsi azdır. Tenvin və Bölmələri Tenvin; Sözün sonunda olan hərəkəyə tabe olan və felin təsdiqi üçün gəlməyən səkin nun’dur. Tenvin altı bölməyə ayrılır; 1. Tenvin-i Temekkün: Yəni bir ismin isimlik məqamında yer aldığını göstərən tenvindir. Tenvin-i temekkün, qeyri-münsariflikdə qeyd olunan qeyri-münsarif olma səbəblərindən iki yönlə felə bənzəməyən mürəb ismə birləşən tenvindir, yəni münsarif ismə birləşən tenvindir, misalları; زَيْدٌ "Zeyd" və رَجُلٌ "Adam" kimi. 2. Tenvin-i Tenkir: Üzərinə gəldiyi ismin nekirə (naməlum) bir isim olduğunu göstərən tenvindir, misalları; صَهْ "sus" və صَهٍ "sus" kimi. وَ قَوْلِكَ və bu sözündə olduğu kimi; سِيبَوَيْهِ və سِيبَوَيْهٍ "Sibəveyhi" kimi. 3. Tenvin-i Ived: Muzafun ileyhi-nin hazf edilməsindən sonra muzafa birləşən tenvindir, misalları; يَوْمَئِذٍ "olduğu gün" əsli يَوْمَ إِذْ كَانَ كَذَا kimi və حِينَئِذٍ "olduğu an" əsli حِينَ إِذْ كَانَ كَذَا kimi və سَاعَتَئِذٍ "o saatdə" əsli سَاعَةَ إِذْ كَانَ كَذَا 4. Tenvin-i Mukabele: Cəmi müzekker salimdə olan nunun yerinə cəmi müənnəs salimlərə birləşən tenvindir ki, o da hərəkə olaraq gəlir, misalı; Cəmi müzekker salim olan مُسْلِمُونَ və ya مُسْلِمِينَ sözlərindəki nunun, cəmi müənnəs salimə də uyğun olması üçün gələn hərəkədir ki, o da مُسْلِمَاتٌ 5. Tenvin-i Terennüm: Mutlaq, yəni son hərfi hərəkəli olan qafiyələrdə lîn və medd hərfləri yerinə gələn tenvindir, şair Cəririn bu sözündə olduğu kimi; أَقِلِّي اللَّوْمَ عَاذِلُ وَ الْعِتَابَنْ وَ قُولِي: إِنْ أَصَبْتُ، لَقَدْ أَصَابَنْ "Ey qınayan qadın, qınama və danlamağı azald! Düz iş gördüyüm zaman da düz iş gördün de" kimi. 6. Tenvin-i Gali: Terennüm üçün məhdud, yəni son hərfi səkin olan qafiyələr üçün gələn tenvindir, şair Ru'bətənin bu sözündə olduğu kimi; وَ قَاتِمِ الْأَعْمَاقِ خَاوِي الْمُخْتَرَقَنْ مُشْتَبِهِ الْأَعْلاَمِ لَمَّاعِ الْخَفَقَنْ "Çox tozlu, dumanlı, qaranlıq çöl dərinliklərini keçdim ki, o çölün nişanələri (yol göstərən işarələri) bir-birinə qarışmış və serabı parıltılı idi & Ətrafı qaranlıq, yolları boş, yol nişanələri bir-birinə bənzəyən və serabı (serabların titrəmələri) parıltılı olan çox çöllərdən keçdim" kimi. Burada مَحْتَرَقَنْ və خَفَقَنْ sözlərindəki kaf hərfləri əslində kəsrə ilə olub مَخْتَرَقِنْ və خَفَقِنْ şəklindədir, lakin fatha ən yüngül hərəkə olduğu üçün üstünlük verilmişdir. Fəsih danışıqda bu cür tenvin-i gali-nin gəlməsi azdır. Metnu Muğni Allah-u Təalanın köməyi ilə tamam oldu