u. Nun ul-Müəkkidə

اَلنُّونُ الْمُؤَكِّدَةُ

اَلنُّونُ الْمُؤَكِّدَةُ; yalnızca gələcək zamanda olan və tələbi ifadə edən felə tətbiq olunur, məsələn; İDRİBƏNNƏ və nəhy, məsələn; LA TƏDRİBƏNNƏ və istifham, məsələn; HƏL TƏZHƏBƏNNƏ? və təklif, məsələn; ƏLA TƏZHƏBƏNNƏ və təmənna, məsələn; LEYTƏKƏ TƏQUDƏNNƏ və qəsəm, məsələn; BİLLAHİ LƏƏFƏLƏNNƏ və AQSAMTÜ ALƏYKƏ İLLƏ TƏFƏLƏNNƏ və AQSAMTÜ ALƏYKƏ LƏMMƏ TƏFƏLƏNNƏ, yəni: Səndən yalnız bu işi etməni istəyirəm. Qəsəm cümləsində müsbət halda istifadə olunması zəruridir, yuxarıda qeyd olunan nümunələrdə olduğu kimi. İMMA TƏFƏLƏNNƏ kimi nümunələrdə də çox istifadə olunur, Allah-Təalanın bu ayəsində olduğu kimi; FƏİMMA TƏRƏYİNƏ MINƏL BƏŞƏRİ ƏHƏDƏN (Məryəm surəsi, 26) və Allah-Təalanın bu ayəsində olduğu kimi; FƏİMMA YƏTİYƏNNƏKUM MINNİ HUDƏN (Bəqərə surəsi, 18), burada "ma" əlavə edici "ləm"ə bənzədilmişdir, onun təsdiqedici olması baxımından. Həmçinin: HƏYSUMA TƏKUNƏNNƏ ATİKƏ və BİCÜHDİN MA TƏBLUĞƏNNƏ və BİƏYNİN MA ƏRƏYƏNNƏKƏ. Bəzən nefy mənasında da istifadə olunur, nəhyə bənzədilərək, bu isə azdır, məsələn; LA TƏDRİBƏNNƏ. Həmçinin nefyə yaxın olan ifadələrdə də istifadə olunur, məsələn; RÜBBƏMA YƏQULƏNNƏ, çünki azlıq nefyə yaxındır. Şair demişdir:

رُبَّمَا أَوْقَيْتُ فِي عَلَمٍ

تَرْفَعَنْ ثَوْبِي شَمَالاَتُ

وَ أَمَّا قَوْلُهُمْ؛ كَثِيرٌ مَا يَقُولَنَّ زَيْدٌ ذَاكَ. فِلِحَمْلِ الضِّدِّ عَلَى الضِّدِّ

اَلنُّونُ الْمُؤَكِّدَةُ, yəni təsdiqedici nun, yalnız gələcək zamanda olan və tələbi ifadə edən felə tətbiq olunur, məsələn; İDRİBƏNNƏ "Mütləq vur" kimi. Nəhy mənası olan felə, məsələn; LA TƏDRİBƏNNƏ "Mütləq vurmasın" kimi. İstifham mənası olan felə, məsələn; HƏL TƏZHƏBƏNNƏ? "Mütləq gedirsənmi?" kimi. Təklif mənası olan felə, məsələn; ƏLA TƏZHƏBƏNNƏ "Getməyəcəksənmi?" kimi. Təmənna mənası olan felə, məsələn; LEYTƏKƏ TƏQUDƏNNƏ "Kaş oturaydın" kimi. Qəsəm mənası olan felə, məsələn; BİLLAHİ LƏƏFƏLƏNNƏ "Allaha and olsun, mütləq edəcəyəm" və AQSAMTÜ ALƏYKƏ İLLƏ TƏFƏLƏNNƏ "Sənin üzərinə and içirəm, yalnız bu işi edəcəksən" və AQSAMTÜ ALƏYKƏ LƏMMƏ TƏFƏLƏNNƏ "Sənin üzərinə and içirəm, yalnız bu işi edəcəksən" kimi. Yəni: MƏ ATLUBU MINKƏ İLLƏ FİƏLƏKƏ "Səndən yalnız bu işi etməni istəyirəm" kimi. Nun-u təsdiq qəsəm cümləsində müsbət halda zəruridir, yuxarıda qeyd olunan nümunələrdə olduğu kimi. Nun-u təsdiq İMMA TƏFƏLƏNNƏ kimi yerlərdə çox istifadə olunur, Allah-Təalanın bu ayəsində olduğu kimi; FƏİMMA TƏRƏYİNƏ MINƏL BƏŞƏRİ ƏHƏDƏN "Əgər insanlardan birini görsən" (Məryəm surəsi, 26) və Allah-Təalanın bu ayəsində olduğu kimi; FƏİMMA YƏTİYƏNNƏKUM MINNİ HUDƏN "Əgər sizə Mənim tərəfimdən bir hidayət gələrsə..." (Bəqərə surəsi, 18). Burada "ma" əlavə edici "ləm"ə bənzədilmişdir, onun təsdiqedici olması baxımından. Həmçinin, HƏYSUMA TƏKUNƏNNƏ ATİKƏ "Harada olsan, sənə gələcəyəm" ifadəsində HƏYSUMA-dan sonra, və BİCÜHDİN MA TƏBLUĞƏNNƏ "Bir səylə çatarsan" ifadəsində BİCÜHDİN MA-dan sonra, və BİƏYNİN MA ƏRƏYƏNNƏKƏ "Gözüm ilə səni görürəm" ifadəsində BİƏYNİN MA-dan sonra. Bəzən nun-u təsdiq nefy mənasında olan gələcək felə daxil olur, nəhyə bənzədilərək, bu isə azdır, məsələn; LA TƏDRİBƏNNƏ "Mütləq vurmayacaq" kimi. Həmçinin nun-u təsdiq nefyə yaxın olan ifadələrə daxil olur, məsələn; RÜBBƏMA YƏQULƏNNƏ "Bəzən deyirlər" kimi. Çünki azlıq nefyə yaxındır. Şair demişdir: RÜBBƏMA "Bəzən", ƏVQƏYTÜ "çıxdım", Fİ ƏLƏMİN "dağa", TƏRFƏƏN "qaldırır", THƏVBİ "paltarımı", ŞƏMALATU "şimal küləkləri", yəni: "Bəzən dağa çıxanda şimal küləkləri paltarımı qaldırırdı" kimi. Arapların bu ifadəsinə gəlincə; KƏSİRUN MA YƏQULƏNNƏ ZEYDUN ZƏKƏ "Zeydin dediyi şeylərin çoxu budur" və ya "Zeyd tez-tez bunu deyir" kimi, ziddin ziddə tətbiqi üçün.

Təsdiqedici Nun (Nun-u Müəkkidə)

Yalnız,

*Tələb mənası olan gələcək fel təsdiqedici nun ilə təsdiqlənir, nümunə:

إِضْرِبَنَّ

"Mütləq (şübhəsiz) vur" kimi.

*Nəhy mənası olan gələcək fel təsdiqedici nun ilə təsdiqlənir, nümunə:

لاَ تَضْرِبَنَّ

"Mütləq (heç vaxt) vurmasın" kimi.

*İstifham mənası olan müstəkbəl feil nun-u müəkkid ilə tə’kid edilir, misalı;

هَلْ تَذْهَبَنَّ؟

“Mütləq gedirsənmi?” kimi.

*Arz mənası olan müstəkbəl feil nun-u müəkkid ilə tə’kid edilir, misalı;

أَلاَ تَذْهَبَنَّ

“Gedərsən, getməyəcəksənmi?” kimi.

*Təmannə mənası olan müstəkbəl feil nun-u müəkkid ilə tə’kid edilir, misalı;

لَيْتَكَ تَقْعُدَنَّ

“Kaş oturasan” kimi.

*Qəsəm feillərində gəlir, misalları;

بِاللهِ لَأَفْعَلَنَّ

“Allaha and olsun ki, mütləq edəcəyəm” və,

أَقْسَمْتُ عَلَيْكَ إِلاَّ تَفْعَلَنَّ

“Sənin üzərinə and içirəm ki (səndən başqa bir şey istəmirəm) yalnız bu işi edəcəksən” və,

أَقْسَمْتُ عَلَيْكَ لَمَّا تَفْعَلَنَّ

“Sənin üzərinə and içirəm ki (səndən başqa bir şey istəmirəm) yalnız bu işi edəcəksən” ifadələrindən məqsəd;

Yəni:

مَا أَطْلُبُ مِنْكَ إِلاَّ فِعْلَكَ

“Yəni səndən əməlindən başqa bir şey istəmirəm & Səndən bu işi etməyindən başqa bir şey istəmirəm” kimidir.

Nun-u tə’kid, qeyd olunan misallarda olduğu kimi müsbət qəsəmlərdə gəlməsi vacib olmuşdur. Həmçinin إِمَّا تَفْعَلَنَّ kimi in və mə ilə gələn ifadələrdə nun-u tə’kidin istifadəsi çoxdur, misalları;

فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَدًا

“Əgər insanlardan birini görsən” və,

فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى

“Əgər sizə məndən bir hidayət gələrsə..” kimi. Burada in-i şərtiyyəyə mə ifadəsinin daxil olmasının səbəbi mə-nın tə’kid edicilik baxımından ləm ul-qəsəmə bənzədilməsidir. Eyni şəkildə;

حَيْثُمَا تَكُونَنَّ آتِكَ

“Harada olsan sənə gələrəm” ifadəsində حَيْثُمَا ‘dan sonra,

بِجُهْدٍ مَا تَبْلُغَنَّ

“Bir səylə çatarsan” ifadəsində بِجُهْدٍ مَا sözündən sonra,

بِعَيْنٍ مَا أَرَيَنَّكَ

“Gözlə səni görürəm & Gözüm üzərindədir” ifadəsində بِعَيْنٍ مَا sözündən sonra da nun-u tə’kidin gəlməsi çoxdur.

Bəzən nəfi mənasında olan müstəkbəl feilə, nəhyə bənzədilərək nun-u müəkkid daxil olur, misalı;

لاَ تَضْرِبَنَّ

“Mütləq o (kişi) vurmayacaq” kimi. Bu cür istifadə azdır.

Həmçinin nəfiə yaxın olan ifadəyə də nun-u müəkkid gəlir, misalı;

رُبَّمَا يَقُولَنَّ

“Bəzən deyərlər” ifadəsində رُبَّ azlıq bildirir və azlıq isə nəfiə yaxındır. Bu səbəbdən az da olsa nun-u tə’kid alır. رُبَّمَا üçün şair belə demişdir;

رُبَّمَا أَوْقَيْتُ فِي عَلَمٍ

تَرْفَعَنْ ثَوْبِي شَمَالاَتُ

“Bəzən dağa çıxanda şimal küləkləri paltarımı qaldırırdı” kimi.

Lakin ərəblərin bu sözünə gəlincə;

كَثِيرٌ مَا يَقُولَنَّ زَيْدٌ ذَاكَ

“Zeydin dediyi şeylərin çoxu budur & Zeyd tez-tez bunu deyir” deməsi ziddin ziddə tətbiq olunması üçündür.