ö. İstifham Hərfləri

حَرْفَا الْإِسْتِفْهَامِ

حَرْفَا الْإِسْتِفْهَامِ؛ اَلْهَمْزَةُ وَ هَلْ، نَحْوُ؛ أَ زَيْدٌ قَائِمٌ وَ هَلْ زَيْدٌ قَائِمٌ وَ أَ قَامَ زَيْدٌ وَ هَلْ قَامَ زَيْدٌ. وَ الْهَمْزَةُ أَعَمُّ تَصَرُّفًا مِنْهُ، تَقُولُ؛ أَ زَيْدٌ قَامَ، وَ لاَ تَقُولُ؛ هَلْ زَيْدٌ قَامَ، وَ تَقُولُ؛ أَ زَيْدٌ عِنْدَكَ أَمْ عَمْرٌو، وَ أَ ثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ سورة يونس ٥١، وَ أَ فَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ سورة هود ١٧، وَ أَ وَ مَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ سورة الأنعام ١٢٢، دُونَ هَلْ. وَ تَقُولُ؛ أَ تَضْرِبُ زَيْدًا وَ هُوَ أَخُوكَ، دُونَ هَلْ. وَ تُحْذَفُ عِنْدَ الدَّلاَلَةِ، تَقُولُ؛ زَيْدٌ عِنْدَكَ أَمْ عَمْرٌو. قَالَ الشَّاعِرُ؛

لَعَمْرُكَ مَا أَدْرِي وَ إِنْ كُنْتُ دَارِيَا

بِسَبْعٍ رَمَيْنَ الْجَمْرَ أَمْ بِثَمَانِ

وَ لِلْإِسْتِفْهَامِ صَدْرُ الْكَلاَمِ لِدَلاَلَتِهِ عَلَى نَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الْكَلاَمِ

İstifham hərfləri iki dənədir: اَلْهَمْزَةُ hemzə və هَلْ hel. Misalları belədir: أَ زَيْدٌ قَائِمٌ “Zeyd ayaqdadırmı?” və هَلْ زَيْدٌ قَائِمٌ “Zeyd ayaqdadırmı?”, أَ قَامَ زَيْدٌ “Zeyd qalxdımı?” və هَلْ قَامَ زَيْدٌ “Zeyd qalxdımı?” kimi. Hemzə, hel-dən daha ümumidir və istifadəsi genişdir. Məsələn, belə deyə bilərsən: أَ زَيْدٌ قَامَ “Zeydmi qalxdı?”, amma هَلْ زَيْدٌ قَامَ deyə bilməzsən. Belə deyə bilərsən: أَ زَيْدٌ عِنْدَكَ أَمْ عَمْرٌو “Səndə olan Zeydmi, yoxsa Amr?”, أَ ثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ “Sonra oldumu?” (Yunus surəsi 51-ci ayə), أَ فَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ “Rəbbindən bəyinə üzərində olan kimdir?” (Hud surəsi 17-ci ayə), أَ وَ مَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ “Ölü ikən onu diriltdiyimiz kimidir?” (Ənam surəsi 122-ci ayə) – burada hel olmadan hemzə istifadə olunur. Belə deyə bilərsən: أَ تَضْرِبُ زَيْدًا وَ هُوَ أَخُوكَ “Zeyd sənin qardaşın olduğu halda ona vurursanmı?” – burada da hel yox, hemzə istifadə olunur. Hemzə, mənaya dəlalət edən bir işarə olduqda hazf olunur, məsələn: زَيْدٌ عِنْدَكَ أَمْ عَمْرٌو “Səndə olan Zeydmi, yoxsa Amr?” kimi. Şair demişdir: لَعَمْرُكَ ömrünə and olsun, مَا أَدْرِي bilmirəm, وَ إِنْ كُنْتُ دَارِيَا əgər bilsəm də, بِسَبْعٍ yeddi, رَمَيْنَ الْجَمْرَ cəmrəyə atdılar, أَمْ بِثَمَانِ yoxsa səkkizmi – yəni: “Mən hər nə qədər bilsəm də, onların (qadınların) cəmrəyə yeddi mi, yoxsa səkkiz mi daş atdıqlarını bilmədim.” İstifham üçün cümlənin əvvəlində olmaq haqqı vardır, çünki bu, cümlənin növünə dəlalət edir.

İstifham Hərfləri

İstifham hərfləri iki dənədir: أَ hemzə (fəthalı) və هَلْ hel. Misalları:

أَ زَيْدٌ قَائِمٌ

“Zeyd ayaqdadırmı?” və,

هَلْ زَيْدٌ قَائِمٌ

“Zeyd ayaqdadırmı?” və,

أَ قَامَ زَيْدٌ

“Zeyd qalxdı mı” və,

هَلْ قَامَ زَيْدٌ

“Zeyd qalxdı mı” kimidir.

Hemzə istifadə baxımından hel-dən daha ümumidir, misal olaraq;

أَ زَيْدٌ قَامَ

“Zeyd mi qalxdı” deyirsən, lakin;

هَلْ زَيْدٌ قَامَ

kimi deyə bilməzsən.

أَ زَيْدٌ عِنْدَكَ أَمْ عَمْرٌو

Sənin yanında Zeyd mi, yoxsa Amr mı?

أَ ثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ

Olduqdan sonra mı?

أَ فَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ

Rəbbindən bəyinə üzərində olan kimsə midir?

أَ وَ مَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ

Ölü ikən onu diriltdiyimiz kimsə midir?

أَ تَضْرِبُ زَيْدًا وَ هُوَ أَخُوكَ

“Zeyd qardaşın olduğu halda Zeydə vurursan mı” kimi misallarda hemzə istifadə olunub, hel istifadə edilməyib.

Hemzə, ona dəlalət edən bir karinə olduğu zaman hazf edilir, misal;

زَيْدٌ عِنْدَكَ أَمْ عَمْرٌو

“Sənin yanında Zeyd mi, yoxsa Amr mı” kimi. Çünki buradakı em, em-i muttasıladır və hemzə ilə istifadə olunur, hemzənin karinəsi olduğu üçün hemzənin hazfi caizdir.

Şair belə deyib:

لَعَمْرُكَ مَا أَدْرِي وَ إِنْ كُنْتُ دَارِيَا

بِسَبْعٍ رَمَيْنَ الْجَمْرَ أَمْ بِثَمَانِ

“Mən hər nə qədər bilirdim, amma onların (qadınların) cəmrəyə yeddi mi, yoxsa səkkiz mi (daş) atdıqlarını anlamadım” kimi.

İstifham hərfləri üçün, sözün növlərindən bir növ üzərində dəlalət etdikləri üçün sadr-ı kəlam, yəni sözün əvvəlində olma haqqı vardır. Çünki istifham hərfləri kəlamın hansı növ kəlam olduğunu bildirir.