a. İzafət hərfləri

حُرُوفُ الْإِضَافَةِ أَوِ الْجَرِّ

وَ حُرُوفُ الْإِضَافَةِ؛ وَ هِيَ الْجَارَّةُ. مِنْ: LİL-İBTİDA, məsələn; SİRTU MİNƏL-BASRƏ İLƏL-KUFƏ, və LİT-TƏBYİN, Allah-Təalanın bu sözündə olduğu kimi; FAJTƏNİBU RİCƏSƏ MİNƏL-ƏVSANİ (Bəqərə surəsi 61), və LİT-TƏBİZ, məsələn; AXƏZTU MİNƏD-DƏRAHİM, və ZAYİD olaraq, məsələn; MA CAƏNİ MİN ƏHƏDİN və LA TƏDRİB MİN ƏHƏDİN və HƏL CAƏNİ MİN ƏHƏDİN. və İLƏ və HƏTTA: LİL-İNTİHA, məsələn; SİRTU MİNƏL-BASRƏ İLƏL-KUFƏ və AKƏLTU SƏMƏKƏTƏ HƏTTA RƏƏSƏHA. və Fİ: LİL-VİA, məsələn; ƏL-MAƏU FİL-KUZİ və ya NƏCATU FİS-SIDQİ. və BƏ: ya LİL-İLSAQ, məsələn; BİHİ DAƏUN, ya LİL-İSTİANƏ, məsələn; KƏTƏBTU BİL-QƏLƏMİ, ya LİL-MUSAHABƏ, məsələn; İŞTƏRƏYTUL-FƏRƏSƏ BİSƏRCİHİ və LİCAMİHİ, və LİL-MUQABİLƏ, məsələn; BİƏTU HƏZƏ BİHƏZƏ. və LAM: LİL-İXTİSAS, məsələn; ƏL-MALU Lİ-ZEYDİN. və RUBBƏ: LİT-TƏQLİL, və yalnız sifətlənmiş nekirələrə aid olur, məsələn; RUBBƏ RƏCULİN KƏRİMİN, və VAVUHA. və VAVUL-QƏSƏM və BƏUHU və TAUHU, məsələn; VALLAHİ və BİLLAHİ və TALLAHİ. və ƏLƏ: LİL-İSTİLA, məsələn; CƏLƏSTU ƏLƏL-XAITİ. və AN: LİL-MUCAVƏZƏ, məsələn; RAMƏYTUS-SƏHMƏ ANİL-QAUSİ. və KAF: LİT-TƏŞBİH, məsələn; ZEYDUN KƏL-ƏSƏDİ. və MÜZ və MÜNZU: LİL-İBTİDA FİL-ZƏMAN, məsələn; MA RAƏYTUHU MÜZ YƏVMİS-SƏBTİ. və HAŞA, belə deyirsən; CAƏNİL-QAUMU HAŞA ZEYDİN. və XALA və ADA: belə deyirsən; CAƏNİL-QAUMU XALA ZEYDİN və ATA RƏHTU ADA AMRİN, LİL-İSTİSNA

وَ حُرُوفُ الْإِضَافَةِ və izafət hərfləri; وَ هِيَ الْجَارَّةُ yəni cər edən hərflərdir, مِنْ "-dən, -dan", LİL-İBTİDA başlanğıc üçün, məsələn; SİRTU MİNƏL-BASRƏ İLƏL-KUFƏ "Basradan Kufəyə qədər getdim" kimi, və LİT-TƏBYİN yəni bəyan üçün, Allah-Təalanın bu sözündə olduğu kimi; FAJTƏNİBU RİCƏSƏ MİNƏL-ƏVSANİ "O halda murdar bütlərdən uzaq olun" (Bəqərə surəsi 61), və LİT-TƏBİZ (bəziyyə – hissə) üçün, sənin bu sözündə olduğu kimi; AXƏZTU MİNƏD-DƏRAHİM "Dirhəmlərdən (bir hissəsini) aldım" kimi, və MIN hərfi cər zayid olur, məsələn; MA CAƏNİ MİN ƏHƏDİN "Mənə heç kim gəlmədi" və LA TƏDRİB MİN ƏHƏDİN "Heç kimə vurma" və HƏL CAƏNİ MİN ƏHƏDİN "Mənə kimsə gəldi mi" kimi, və İLƏ və HƏTTA hərfi cər; LİL-İNTİHA yəni bir şeyin sonunu ifadə etmək üçün, məsələn; SİRTU MİNƏL-BASRƏ İLƏL-KUFƏ "Basradan Kufəyə qədər getdim" və AKƏLTU SƏMƏKƏTƏ HƏTTA RƏƏSƏHA "Balığı başına qədər yedim" kimi, və Fİ hərfi cər, LİL-VİA zarf üçün, məsələn; ƏL-MAƏU FİL-KUZİ "Su küpün içindədir" və NƏCATU FİS-SIDQİ "Xilas doğruluqdadır" kimi, və BƏ hərfi cər, ya LİL-İLSAQ yəni birləşmə mənasında, məsələn; BİHİ DAƏUN "Onda xəstəlik var" kimi, ya LİL-İSTİANƏ yəni yardım mənasında, məsələn; KƏTƏBTU BİL-QƏLƏMİ "Qələm ilə yazdım" kimi, ya LİL-MUSAHABƏ yəni birlikdəlik mənasında, məsələn; İŞTƏRƏYTUL-FƏRƏSƏ BİSƏRCİHİ və LİCAMİHİ "Atı, yəhəri və cilovu ilə aldım" kimi, və LİL-MUQABİLƏ yəni qarşılıq mənasında, məsələn; BİƏTU HƏZƏ BİHƏZƏ "Bunu buna satdım" kimi, və LAM hərfi cər, LİL-İXTİSAS xüsusi etmək üçün, məsələn; ƏL-MALU Lİ-ZEYDİN "Mal Zeydə aiddir" kimi, və RUBBƏ hərfi cər, LİT-TƏQLİL azlıq üçün, və yalnız sifətlənmiş nekirələrə aid olur, məsələn; RUBBƏ RƏCULİN KƏRİMİN "Nə qədər səxavətli adamlar var" kimi, və RUBBƏ VAVU da belədir, və QƏSƏM üçün olan VAV, BƏ və TA hərfi cər, məsələn; VALLAHİ və BİLLAHİ və TALLAHİ "Allaha and olsun – üçü də eyni mənada" kimi, və ƏLƏ hərfi cər, LİL-İSTİLA yəni üzərində olmaq mənasında, sənin bu sözündə olduğu kimi; CƏLƏSTU ƏLƏL-XAITİ "Divarın üstündə oturdum" kimi, və AN hərfi cər, LİL-MUCAVƏZƏ yəni bir yerdən keçmək, uzaqlaşmaq üçün, məsələn; RAMƏYTUS-SƏHMƏ ANİL-QAUSİ "Oxu yaydan atdım" kimi, və KAF hərfi cər, LİT-TƏŞBİH bənzətmə üçün, məsələn; ZEYDUN KƏL-ƏSƏDİ "Zeyd aslan kimidir" kimi, və MÜZ və MÜNZU hərfi cər, LİL-İBTİDA FİL-ZƏMAN keçmişdə başlanğıc üçün, məsələn; MA RAƏYTUHU MÜZ YƏVMİS-SƏBTİ "Onu şənbə günündən bəri görməmişəm" kimi, və HAŞA hərfi cər, belə deyirsən; CAƏNİL-QAUMU HAŞA ZEYDİN "Qövm mənə gəldi, Zeyd istisna (o gəlmədi)" kimi, XALA və ADA hərfi cər, belə deyirsən; CAƏNİL-QAUMU XALA ZEYDİN "Qövm mənə gəldi, Zeyd istisna (o gəlmədi)" və ATA RƏHTU ADA AMRİN "Amr istisna olmaqla dəstə gəldi" kimi, LİL-İSTİSNA istisna üçün.

İzafət Hərfləri & Hərfi Cər & Huruf-u Cər

Hərf babının birincisi izafət hərfləridir. İzafət hərflərinə hərfi cər və ya huruf-u cər də deyilir. Müəllifin təsnif etdiyi hərfi cərlər 19 ədəddir. İzhar kitabının müəllifi İmam Birgəvi hərfi cərləri 20 sayır, çünki لَعَلَّ 'ni də hərfi cər kimi götürür. İndi 19 hərfi cəri qısa şəkildə görək;

مِنْ

-Başlanğıc üçün, misal;

سِرْتُ مِنَ الْبَصْرَةِ إِلَى الْكُوفَةِ

"Basradan Kufəyə qədər getdim" ifadəsində gedişin Basradan başladığını bildirir.

-Təbyin üçün, misal Allah-Təalanın bu sözündə olduğu kimidir;

فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ

"O halda murdar bütlərdən uzaq olun" ayəsində مِنَ الْأَوْثَانِ deyərək الرِجْسُ "murdarlıq" sözünü bəyan edir.

-Təbiz üçün, misal sənin bu sözündə olduğu kimidir;

أَخَذْتُ مِنَ الدَّرَاهِمِ

"Dirhəmlərdən (bir hissəsini) aldım" kimi.

-Zayid olaraq gəlir, misal;

مَا جَاءَنِي مِنْ أَحَدٍ

"Mənə heç kim gəlmədi" və,

وَ لاَ تَضْرِبْ مِنَ أَحَدٍ

"Heç kimə vurma" və,

هَلْ جَاءَنِي مِنْ أَحَدٍ

“Bana kimse gəldi mi?” kimi tərcümə olunur. Hər nümunədə min cər hərfi əlavədir, yəni çıxarıldıqda mənada pozulma olmur. Tərkiblərin təqdirləri مَا جَاءَنِي أَحَدٌ və لاَ تَضْرِبْ أَحَدًا və هَلْ جَاءَنِي أَحَدٌ şəklindədir. Əlavə min cər hərfi yalnız vurğunu gücləndirmək üçün gəlir və ləfzən təsir edir.

إِلَى və حَتَّى

-Son nöqtə üçün istifadə olunur, nümunə:

سِرْتُ مِنَ الْبَصْرَةِ إِلَى الْكُوفَةِ

“Bəsrədən Kufəyə qədər yürüdüm” və,

أَكَلْتُ السَّمَكَةَ حَتَّى رَأْسَهَا

“Balığı başına qədər (başını da) yedim” kimi.

فِي

-Zaman və məkan üçün istifadə olunur, nümunə:

اَلْمَاءُ فِي الْكُوزِ

“Su testinin içindədir” və,

النَّجَاةُ فِي الصِّدْقِ

“Xilas doğruluqdadır” kimi. Burada فِي cər hərfi yerində olma mənası verir.

اَلْبَاءُ

-Ya əlaqə üçün istifadə olunur, nümunə:

بِهِ دَاءٌ

“Onda xəstəlik var” və ya “Xəstəlik onunladır” kimi, yəni xəstəliklə əlaqəlidir.

-Ya yardım üçün istifadə olunur, nümunə:

كَتَبْتُ بِالْقَلَمِ

“Qələmlə yazdım” kimi.

-Ya birlik üçün istifadə olunur, nümunə:

اِشْتَرَيْتُ الْفَرَسَ بِسَرْجِهِ وَ لِجَامِهِ

“Atı, əyri və yəhəri ilə birlikdə aldım” kimi.

-Ya qarşılıq üçün istifadə olunur, nümunə:

بِعْتُ هَذَا بِهَذَ

“Bunu buna satdım” kimi.

اَللَّامُ

-Məxsusluq üçün istifadə olunur, nümunə:

اَلْمَالُ لِزَيْدٍ

“Mal Zeydə məxsusdur” kimi.

رُبَّ

-Azlıq üçün və sifətli isimlərə aid olur, nümunə:

رَبَّ رَجُلٍ كَرِيمٍ

“Nə qədər səxavətli adamlar var” kimi. Rubbe vavı da belədir, izahı şərhdə veriləcək.

وَاوَ الْقَسَمِ وَ باؤُهُ وَ تاؤُهُ

-And üçün istifadə olunur, nümunə:

وَاللهِ وَ بِاللهِ وَ تَاللهِ

“Allaha and olsun – üçü də eyni mənadadır” kimi.

عَلَى

-Üstündə olma üçün istifadə olunur, sənin bu sözündə olduğu kimi:

جَلَسْتُ عَلَى الْخَائِطِ

“Divarın üstündə oturdum” kimi.

عَنْ

-Yanından, uzaqlaşma üçün istifadə olunur, nümunə:

رَمَيْتُ السَّهْمَ عَنِ الْقَوْسِ

“Oxu yaydan atdım” kimi.

اَلْكَافُ

-Bənzətmə üçün istifadə olunur, nümunə:

زَيْدٌ كَالْأَسَدِ

“Zeyd aslan kimidir” kimi.

مُذْ və مُنْذُ

-Keçmişdə başlanğıc üçün istifadə olunur, nümunə:

مَا رَأَيْتُهُ مُذْ يَوْمِ السَّبْتِ

“Onu şənbə günündən bəri görməmişəm” kimi.

حَاشَا

-İstisna üçün istifadə olunur, nümunə:

جَاءَنِي الْقَوْمُ حَاشَا زَيْدٍ

“Qövm mənə gəldi, Zeyd istisna (o gəlmədi)” kimi.

خَلاَ və عَدَا

-İstisna üçün istifadə olunur, nümunə:

جَاءَنِي الْقَوْمُ خَلاَ زَيْدٍ

“Qövm mənə gəldi, Zeyd istisna (o gəlmədi)” və,

أَتَى الْرَهْطُ عَدَا عَمْرٍو

“Amr istisna olmaqla dəstə gəldi” kimi.