k. Təəccüb felləri

فِعْلاَ التَّعَجُّبِ

فِعْلاَ التَّعَجُّبِ; onlar iki fiildir: مَا أَفْعَلَ زَيْدًا və أَفْعِلْ بِهِ, məsələn; مَا أَحْسَنَ زَيْدًا və أَحْسِنْ بِزَيْدٍ. Bu fiillər yalnız üç hərfli, sadə, rəng və ya açıq-aşkar qüsur ifadə etməyən fellərdən düzəldilir. Yəni, فِعْلاَ التَّعَجُّبِ aşağıdakı kimi fellərdən düzəldilmir: دَحْرَجَ, انْطَلَقَ, سَوِدَ, عَوِرَ. Bu kimi fellərdən təəccüb ifadə etmək üçün أَشَدَّ, أَبْلَغَ və bu kimi sözlərdən istifadə edilir, məsələn: مَا أَشَدَّ دَحْرَجَتَهُ və أَشْدِدْ بِدَحْرَجَتِهِ, مَا أَشَدَّ انْطِلاَقَهُ və أَشْدِدْ بِانْطِلاَقِهِ, مَا أَبْلَغَ سَوَادَهُ və أَبْلِغْ بِسَوَادِهِ, مَا أَقْبَحَ عَوَرَهُ və أَقْبِحْ بِعَوَرِهِ. Burada مَا sözünün مَا أَفْعَلَ ifadəsindəki rolu mübtəda, أَفْعَلَ isə onun xəbəri olur.

Təəccüb (Şaşırma) Felləri

Təəccüb, şaşırmaq deməkdir. Gözlənilməz bir hadisə baş verdikdə istifadə olunur. Məsələn, bir adam 10 metr uzağa tullanarsa, ona "Nə tullanış etdi!" kimi bir ifadə deyirik. Ərəb dilində bu kimi təəccüblü hallarda istifadə olunan fellərə təəccüb felləri deyilir və emsile-i muhtelifenin son iki şəkli olan مَا أَفْعَلَهُ və أَفْعِلْ بِهِ formalarıdır. Misallar:

مَا أَحْسَنَ زَيْدًا

"Zeyd nə gözəl oldu" və,

أَحْسِنْ بِزَيْدٍ

“Zeyd nə də gözəl oldu” kimi.

Bu iki siğa yalnız üçtərəfli mücərrəd fellərdə qurulur və fel mənaca rəng və zahiri bir ayıb ifadə etməyən fel olmalıdır.

Təəccüb feli siğası دَحْرَجَ “yuvarladı” felindən qurulmur. Çünki üçtərəfli fel deyil. إِنْطَلَقَ “getdi” felindən qurulmur, çünki mücərrəd fel deyil. سَوِدَ “qaraldı” felindən qurulmur, çünki rəng bildirir. عَوِرَ “şaşı oldu” felindən qurulmur, çünki zahiri bir ayıb bildirir. Amma جَهِلَ “cahil oldu” felindən qurulur, çünki cahil olmaq zahiri bir ayıb deyil.

Buna görə də, təəccüb fellərinə bu qeyd olunan fellərlə çatmaq istənildikdə أَشَدَّ “çox şiddətli oldu” və أَبْلَغَ “çatdı” kimi ism-i təfdil siğasındakı fellərlə çatılır. Əlbəttə, təəccübünü edəcəyimiz felin məstərini istifadə etməliyik, misallar:

مَا أَشَدَّ دَحْرَجَتَهُ

“nə şiddətli yuvarladı” və,

أَشْدِدْ بِدَحْرَجَتِهِ

“nə şiddətli yuvarladı” və,

وَ مَا أَشَدَّ انْطِلاَقَهٌ

“gedişi şiddətli oldu” və,

 أَشْدِدْ بِانْطِلاَقِهِ

“nə şiddətli getdi” və,

مَا أَبْلَغَ سَوَادَهُ

“nə qara oldu” və,

أَبْلِغْ بِسَوَادِهِ

“nə qəribə qara oldu” və,

مَا أَقْبَحَ عَوَرَهُ

“şaşılığı çirkin oldu” və,

أَقْبِحْ بِعَوَرِهِ

“nə çirkin oldu şaşılığı” kimi.

مَا أَفْعَلَ بِهِ siğasındakı مَا ədatı nekirə mübtəda və أَفْعَلَ isə onun xəbəri olur.