j. Mədh və Zəmm felləri

فِعْلاَ الْمَدْحِ وَ الذَّمِّ

فِعْلَا الْمَدْحِ وَ الذَّمِّ; medh (tərif) və zəm (qınama) fiilləri üçün qoyulmuş fiillərdir. Bunlar نِعْمَ və بِئْسَ fiilləridir, iki nominativ isim üzərinə daxil olurlar, birincisi fâil adlanır, ikincisi isə medhə məxsus olan adlanır, məsələn; نِعْمَ الرَّجُلُ زَيْدٌ "Zeyd nə gözəl adamdır" və zəm üçün isə; بِئْسَ الرَّجُلُ بَكْرٌ "Bəkr nə pis adamdır". Birincinin haqqı ya cins üçün olan lam ilə müəyyənləşdirilmək, ya da cins üçün olan lam ilə müəyyənləşdirilmiş ismə izafə edilməkdir, məsələn; نِعْمَ غُلاَمُ الرَّجُلِ زَيْدٌ "Zeyd, kişinin nə gözəl oğludur". Bəzən fâil gizli olur və mansub nekire ilə izah edilir, məsələn; نِعْمَ رَجُلاً زَيْدٌ "Zeyd adam olaraq nə gözəldir". Bəzən də məxsus olan ikinci isim hazf olunur, əgər məlum olarsa, Allahın bu ayəsində olduğu kimi; وَ الْأَرْضَ فَرَشْنَاهَا فَنِعْمَ الْمَاهِدُونَ (Zariyat surəsi, 48) "Yeri biz döşədik: Döşəyənlər nə gözəldir". حَبَّذَا fiili نِعْمَ fiilinin yerində işlədilir, məsələn; حَبَّذَا رَجُلاً زَيْدٌ "Zeyd adam olaraq nə gözəldir" və سَاءَ fiili بِئْسَ fiilinin yerində işlədilir, məsələn; سَاءَ الرَّجُلُ بَكْرٌ "Bəkr nə pis adamdır"

فِعْلَا الْمَدْحِ وَ الذَّمِّ, yəni medh (tərif) və zəm (qınama) fiilləri, fiilin bölmələrindəndir. Tərif və ya qınama üçün qurulur. Medh və zəm fiilləri نِعْمَ "Nə gözəl oldu" və بِئْسَ "Nə pis oldu" kimidir. Bu fiillər iki nominativ isim üzərinə daxil olur. Bu iki nominativ isimdən birincisinə fâil, ikincisinə isə məxsus deyilir. Məxsus olan ifadə ya medhə, ya da zəmə məxsus olur.

Medhə məxsus olan, yəni məxsusun bi-lmedhi olan ifadənin misalı:

نِعْمَ الرَّجُلُ زَيْدٌ

"Zeyd nə gözəl adamdır" kimi və,

Zəmmə məxsus olan, yəni məxsusun bi-z-zəmm olan ləfzə misal:

بِئْسَ الرَّجُلُ بَكْرٌ

"Bəkr nə pis adamdır" kimi.

Birinci ləfzə, yəni failin haqqı ya cins üçün olan lam ilə müəyyən olması, ya da cins üçün olan lam ilə müəyyən olan bir ismə izafə olmasıdır. Yuxarıdakı misallarda failin lam-ı cins ilə müəyyən olduğunu gördük. İndi lam-ı cins ilə müəyyən olan ləfzə izafəsinə misal versək:

نِعْمَ غُلاَمُ الرَّجُلِ زَيْدٌ

"Zeyd, kişinin nə gözəl oğludur" tərkibində غُلاَمُ ləfzə fail olub lam-ı cins ilə müəyyən olan الرَّجُلِ ləfzəsinə izafə olunub.

Bəzən də fail gizlədilir və mənsub, nekirə bir isim onu təfsir edir, misal:

نِعْمَ رَجُلاً زَيْدٌ

"Zeyd adam olaraq nə gözəldir" tərkibinin əsli نِعْمَ الرَّجُلُ رَجُلاً زَيْدٌ "Zeyd nə gözəl adamdır, adam olaraq" kimi. Fail olan الرَّجُلُ ləfzə gizlədilib, çünki mənsub və nekirə olan رَجُلاً ləfzə artıq failin təfsiri, yəni təyini kimi gəlir.

Bəzən də məxsus bilindiyi zaman hazf edilir, misal:

وَ الْأَرْضَ فَرَشْنَاهَا فَنِعْمَ الْمَاهِدُونَ

"Yer üzünü biz döşədik: Döşəyənlər nə gözəldir" ayə-i kəriməsində نِعْمَ medh fiilidir və fail bilindiyi üçün, yəni yeri döşəyənin (mələklər tərəfindən) dolayı olsa da Allah olduğu bilinir. Buna görə məxsusun bil-medhi olan الْمَاهِدُونَ ləfzə zikr olunub. Ayənin təqdiri فَنِعْمَ الْمَاهِدُونَ نَحْنُ olub, fail نَحْنُ ləfzəsidir.

حَبَّذَا fiili نِعْمَ fiilinin yerində gəlir və belə deyilə bilər:

حَبَّذَا رَجُلاً زَيْدٌ

"Zeyd, adam olaraq nə gözəldir" kimi və,

سَاءَ fiili بِئْسَ fiilinin yerində gəlir və belə deyilə bilər:

سَاءَ الرَّجُلُ بَكْرٌ

"Bəkr nə pis adamdır" kimi.

Nə gözəl oldu	حَبَّذَا	نِعْمَ
Nə pis oldu	سَاءَ	بِئْسَ