14. Say İsimləri

أَسْمَاءُ الْعَدَدِ

أَسْمَاءُ الْعَدَدِ; belə deyirsən; وَاحِدٌ və إِثْنَانِ müzekker üçün, وَاحِدَةٌ və إِثْنَتَانِ və ya ثِنْتَانِ müennes üçün. وَ ثَلاَثَةٌ İLƏ عَشَرَةٍ müzekker üçün, müennes üçün isə ثَلاَثٌ İLƏ عَشْرٍ. أَحَدَ عَشَرَ, إِثْنَا عَشَرَ müzekker üçün, وَ إِحْدَى عَشَرَةَ və اثْنَتَا عَشَرَةَ və ya ثِنْتَا عَشَرَةَ müennes üçün. ثَلاَثَةَ عَشَرَ İLƏ تِسْعَةَ عَشَرَ müzekker üçün, وَ ثَلاَثَ عَشْرَةَ İLƏ تِسْعَ عَشْرَةَ müennes üçün. عِشْرُونَ və onun bacıları (otuz, qırx və s.) həm müzekker, həm müennes üçün. أَحَدٌ وَ عِشْرُونَ, إِثْنَانِ وَ عِشْرُونَ müzekker üçün, وَ إِحْدَى وَ عِشْرُونَ və إِثْنَتَا وَ عِشْرُونَ və ya ثِنْتَانِ وَ عِشْرُونَ müennes üçün. ثَلاَثَةَ وَ عِشْرُونَ İLƏ تِسْعَةٍ وَ تِسْعِينَ müzekker üçün. ثَلاَثٌ وَ عِشْرُونَ İLƏ تِسْعٍ وَ تِسْعِينَ müennes üçün. مِائَةٌ və أَلْفٌ, مِائَتَانِ və أَلْفَانِ həm müzekker, həm müennes üçün.

وَ الْمُمَيِّزُ; məcrur və mansub olur. Məcrur olan; müfred: bu yüz və min sayılarının mümeyyizidir, misal: مِائَةُ دِرْهَمٍ və أَلْفُ دِينَارٍ. Cəm: bu üçdən ona qədər olan sayılar üçün mümeyyizdir, misal: ثَلاَثَةُ أَثْوَابٍ və عَشَرَةُ غِلْمَةٍ və عَشْرُ نِسْوَةٍ. Qayda xarici olanlar: ثَلاَثُمِئَةٍ və ya ثَلاَثُ مِائَةٍ, أَرْبَعُمِئَةٍ və ya أَرْبَعُ مِائَةٍ, تِسْعِمِئَةٍ və ya تِسْعِ مِائَةٍ. Mansub olan; bu on birdən doxsan doqquza qədər olan sayılar üçün mümeyyizdir və yalnız müfred olur, misal: أَحَدَ عَشَرَ دِرْهَمًا İLƏ تِسْعَةٍ وَ تِسْعِينَ دِرْهَمًا.

On və ondan aşağı olan sayılar üçün mümeyyiz cəm-i qillət olmalıdır, misal: ثَلاَثَةُ أَثْوَابٍ və عَشَرَةُ أَفْلُسٍ, əgər cəm-i qillət tapılmazsa, cəm-i kəsrət də gələ bilər, misal: ثَلاَثَةُ شُسُوعٍ.

أَسْمَاءُ الْعَدَدِ – say isimləri; تَقُولُ – belə deyirsən; وَاحِدٌ “bir” və إِثْنَانِ “iki” müzekker üçün; وَاحِدَةٌ “bir” və إِثْنَتَانِ və ya ثِنْتَانِ “iki” müennes üçün. وَ ثَلاَثَةٌ İLƏ عَشَرَةٍ – üçdən ona qədər ta ilə, müzekker üçün; müennes üçün isə ثَلاَثٌ İLƏ عَشْرٍ – üçdən ona qədər ta olmadan. أَحَدَ عَشَرَ – on bir, إِثْنَا عَشَرَ – on iki; müzekker üçün; وَ إِحْدَى عَشَرَةَ – on bir, وَ اثْنَتَا عَشَرَةَ – on iki, və ya ثِنْتَا عَشَرَةَ – on iki, müennes üçün. ثَلاَثَةَ عَشَرَ İLƏ تِسْعَةَ عَشَرَ – on üçdən on doqquza qədər birlər ta ilə, onlar ta olmadan, müzekker üçün; وَ ثَلاَثَ عَشْرَةَ İLƏ تِسْعَ عَشْرَةَ – üçdən on doqquza qədər birlər ta olmadan, onlar ta ilə, müennes üçün. عِشْرُونَ və onun bacıları – yirmi, otuz, qırx və s., müzekker və müennes üçün ortaqdır. أَحَدٌ وَ عِشْرُونَ – iyirmi bir, إِثْنَانِ وَ عِشْرُونَ – iyirmi iki, müzekker üçün; وَ إِحْدَى وَ عِشْرُونَ – iyirmi bir, وَ إِثْنَتَا وَ عِشْرُونَ və ya ثِنْتَانِ وَ عِشْرُونَ – iyirmi iki, müennes üçün. ثَلاَثَةَ وَ عِشْرُونَ İLƏ تِسْعَةٍ وَ تِسْعِينَ – iyirmi üçdən doxsan doqquza qədər birlər ta ilə (bir və iki və onluq sayılar istisna olmaqla), müzekker üçün; ثَلاَثٌ وَ عِشْرُونَ İLƏ تِسْعٍ وَ تِسْعِينَ – iyirmi üçdən doxsan doqquza qədər birlər ta olmadan, müennes üçün. مِائَةٌ وَ أَلْفٌ – yüz və min, مِائَتَانِ وَ أَلْفَانِ – iki yüz və iki min, müzekker və müennes üçün ortaqdır. Saylar mübhəm olduğu üçün onları temyiz etmək lazımdır. Mümeyyiz – temyiz edən söz: məcrur və mansub olaraq saydan sonra gəlir; məcrur olan mümeyyiz – müfred olur; bu yüz və min sayılarının mümeyyizidir, misal: مِائَةُ دِرْهَمٍ “Yüz dirhəm” və أَلْفُ دِينَارٍ “Min dinar”. Məcrur olan mümeyyiz – cəm olur; bu üçdən ona qədər olan sayılar üçün mümeyyizdir, misal: ثَلاَثَةُ أَثْوَابٍ “Üç paltar” və عَشَرَةُ غِلْمَةٍ “On uşaq” və عَشْرُ نِسْوَةٍ “On qadın”. Qayda xarici olanlar: ثَلاَثُمِئَةٍ və ya ثَلاَثُ مِائَةٍ – üç yüz, أَرْبَعُمِئَةٍ və ya أَرْبَعُ مِائَةٍ – dörd yüz, تِسْعِمِئَةٍ və ya تِسْعِ مِائَةٍ – doqquz yüzə qədər. Mansub olan mümeyyiz – on birdən doxsan doqquza qədər olan sayılar üçün mümeyyizdir və yalnız müfred olur, misal: أَحَدَ عَشَرَ دِرْهَمًا “On bir dirhəm”, تِسْعَةٍ وَ تِسْعِينَ دِرْهَمًا “Doxsan doqquz dirhəm”. On və ondan aşağı olan sayılar üçün mümeyyiz cəm-i qillət olmalıdır, misal: ثَلاَثَةُ أَثْوَابٍ “üç paltar” və عَشَرَةُ أَفْلُسٍ “on pul”, əgər cəm-i qillət tapılmazsa, cəm-i kəsrət də gələ bilər, misal: ثَلاَثَةُ شُسُوعٍ “üç bağcık”.

Sayı İsimləri

1 və 2 Sayısı

Müzekker üçün bir sayısını وَاحِدٌ və iki sayısını İثْنَانِ olaraq deyirsən. Müennes üçün isə bir sayısını وَاحِدَةٌ və iki sayısını إِثْنَتَانِ və ya ثِنْتَانِ olaraq deyirsən.

3-dən 10-a qədər olan rəqəmlər

Müzəkkər üçün üçdən ona qədər olan rəqəmlərdə ta-i tə’nis gəlir və ثَلاَثَةٌ üç, أَرْبَعَةٌ dörd, خَمْسَةٌ beş, سِتَّةٌ altı, سَبْعَةٌ yeddi, ثَمَانِيَةٌ səkkiz, تِسْعَةٌ doqquz və عَشَرَةٌ on olaraq deyilir. Müənnəs üçün üçdən ona qədər olan rəqəmlər müzəkkərlərin tam əksi olaraq ta-i tə’nis olmadan gəlir və ثَلاَثٌ üç, أَرْبَعٌ dörd, خَمْسٌ beş, سِتٌّ altı, سَبْعٌ yeddi, ثَمَانٍ səkkiz, تِسْعٌ doqquz və عَشْرٌ on olaraq deyilir.

11 və 12 rəqəmləri

Müzəkkər üçün أَحَدَ عَشَرَ on bir və إِثْنَا عَشَرَ on iki deyirsən. Müənnəs üçün إِحْدَى عَشْرَةَ on bir və إِثْنَتَا عَشْرَةَ və ya ثِنْتَا عَشْرَةَ on iki deyirsən.

13-dən 19-a qədər olan rəqəmlər

Müzəkkərlər üçün ثَلاَثَةَ عَشَرَ on üç, أَرْبَعَةَ عَشَرَ on dörd-dən تِسْعَةَ عَشَرَ on doqquz kimi birlər mərtəbəsi ta ilə, onlar mərtəbəsi isə ta olmadan gəlir. Müənnəslər üçün isə bunun tam əksidir və ثَلاَثَ عَشْرَةَ on üç, أَرْبَعَ عَشْرَةَ on dörd-dən تِسْعَ عَشْرَةَ on doqquz kimi birlər mərtəbəsi ta olmadan, onlar mərtəbəsi ta ilə gəlir.

20 və bənzərləri olan onluq rəqəmlər

Yirmi üçün عِشْرُونَ, otuz üçün ثَلاَثُونَ, qırx üçün أَرْبَعُونَ və 90 üçün تِسْعُونَ deyirsən. Bu onluq sayılar müzəkkər və müənnəs üçün ortaqdır.

21 və 22 rəqəmləri

Müzəkkər üçün أَحَدٌ وَ عِشْرُونَ iyirmi bir, إِثْنَانِ وَ عِشْرُونَ iyirmi iki deyirsən, müənnəs üçün də إِحْدَى وَ عِشْرُونَ iyirmi bir, إِثْنَتَانِ وَ عِشْرُونَ və ya ثِنْتَانِ وَ عِشْرُونَ iyirmi iki deyirsən.

23-dən 99-a qədər olan rəqəmlər

Yuxarıda göstərildiyi kimi 20, 30, 40-dan 90-a qədər olan onluq rəqəmlər birlik rəqəmlərlə birləşdirildikdə araya vav bağlayıcı gəlir. Əvvəl birlik rəqəm, sonra onluq rəqəm deyilir. İki mərtəbəli rəqəmlərdə birlər mərtəbəsi bir və ya iki olan 11, 12 və 21, 22 rəqəmlərini yuxarıda verdik. Bundan sonra 23-dən 99-a qədər olan, ancaq birlər mərtəbəsi 1 və 2 olmayan və 10-luq rəqəmlərdən başqa qalan, yəni 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 43, 44...89, 93, 94, 95, 96, 97, 98 və 99 olan rəqəmlərdə müzəkkər olan madud, yəni sayılan bir söz üçün birlər mərtəbəsi cinsiyyət olaraq əksdir. Sayılan şey müzəkkərdirsə, bu rəqəmlərin birlər mərtəbəsi ta ilə gəlir, sayılan şey müənnəsdirsə, bu rəqəmlərin birlər mərtəbəsi ta olmadan gəlir, nümunələri:

Müzəkkər üçün; ثَلاَثَةٌ وَ عِشْرُونَ iyirmi üç, أَرْبَعَةٌ وَ عِشْرُونَ iyirmi dörd, ثَلاَثَةٌ وَ ثَلاَثُونَ otuz üç, أَرْبَعَةٌ وَ أَرْبَعُونَ qırx dörd, خَمْسَةٌ وَ خَمْسُونَ əlli beş, سِتَّةٌ وَ سِتُّونَ altmış altı, سَبْعَةٌ وَ سَبْعُونَ yetmiş yeddi, ثَمَانِيَةٌ وَ ثَمَانُونَ səksən səkkiz, تِسْعَةٌ وَ تِسْعُونَ doxsan doqquz. Müənnəs üçün; ثَلاَثٌ وَ عِشْرُونَ iyirmi üç, أَرْبَعٌ وَ ثَلاَثُونَ otuz dörd, خَمْسٌ وَ أَرْبَعُونَ qırx beş, سِتٌّ وَ خَمْسُونَ əlli altı, سَبْعٌ وَ سِتُّونَ altmış yeddi, ثَمَانٍ وَ سَبْعُونَ yetmiş səkkiz, تِسْعٌ وَ ثَمَانُونَ səksən doqquz, تِسْعٌ وَ تِسْعُونَ doxsan doqquz.

100, 200 və 1000, 2000 rəqəmləri

Yüz مِائَةٌ və iki yüz مِائَتَانِ ilə min أَلْفٌ və iki min أَلْفَانِ rəqəmləri müzəkkər və müənnəs üçün ortaqdır.

Rəqəmlərin mümeyyizi, yəni təmiz edicisinə gəldikdə; Rəqəmlərin təmiz edici olaraq gələn söz ya məcrur olur, ya da mənsub olur. Məcrur olaraq gələn təmiz isə ya müfrəd olur, ya da cəmi olur. Müfrəd məcrur təmiz olan söz yüz və min rəqəmlərini təmiz edir, nümunələri; مِائَةُ دِرْهَمٍ “Yüz dirhəm” və أَلْفُ دِينَارٍ “Min dinar” kimi. Cəmi məcrur təmiz olan söz isə 3-dən 9-a qədər olan rəqəmləri təmiz edir, nümunələri; ثَلاَثَةُ أَثْوَابٍ “Üç paltar” və عَشَرَةُ غِلْمَةٍ “On uşaq” və عَشْرُ نِسْوَةٍ “On qadın” kimi. Lakin bu rəqəmlər qayda xaricidir; ثَلاَثُمِئَةٍ və ya ثَلاَثُ مِائَةٍ üç yüz, أَرْبَعُمِئَةٍ və ya أَرْبَعُ مِائَةٍ dörd yüz, إِلَى تِسْعِمِئَةٍ və ya تِسْعِ مِائَةٍ doqquz yüzə qədər.

Mənsub olaraq gələn təmizə gəldikdə o da 11-dən 99-a qədər olan rəqəmləri təmiz edir və ancaq müfrəd olaraq gəlir, nümunələri; أَحَدَ عَشَرَ دِرْهَمًا “On bir dirhəm”, إِلَى تِسْعَةٍ وَ تِسْعِينَ دِرْهَمًا “Doxsan doqquz dirhəmə qədər” kimi.

10 və aşağısı üçün, yəni 3-ə qədər olan rəqəmlər üçün gələn təmiz cəmi qıllət vəznində olmalıdır. Nümunələri; ثَلاَثَةُ أَثْوَابٍ “üç paltar” və عَشَرَةُ أَفْلُسٍ “On pul” kimi. Göründüyü kimi أَثْوَابٌ sözü ثَوْبٌ sözünün, أَفْلُسٌ isə فُلْسٌ sözünün cəmi qıllətidir. Cəmi qıllət vəznləri dörd növ olub أَفْعُلٌ və أَفْعَالٌ və أَفْعِلَةٌ və فِعْلَةٌ kimidir. Lakin 10 və daha azı, yəni 3-ə qədər olan rəqəmlərin təmizi cəmi qıllət vəznində gələ bilmirsə, cəmi kəsrət vəzninə ehtiyac duyursa, o halda cəmi kəsrət vəzni ilə də gələ bilər, nümunəsi; ثَلاَثَةُ شُسُوعٍ “Üç bağcıq” kimi. شُسُوعٌ sözü cəmi kəsrət vəznindədir. Bu sözün müfrədi شِسْعٌ şəklindədir və أَشْسَعُ və ya أَشْسَاعٌ və ya أَشْسِعَةٌ və ya شِسْعَةٌ şəklində bir cəmi qıllət vəzni yoxdur.