13. Mensub İsim
اِسْمُ الْمَنْسُوبِ
وَ هُوَ الْاِسْمُ الْمُلْحَقُ بِآخِرِهِ يَاءٌ مُشَدَّدَةٌ لِلنِّسْبَةِ إِلَى الْمُجَرَّدِ عَنِ الْيَاءِ وَ حَقُّهُ؛ أَنْ يُحْذَفَ مِنْهُ تَاءُ التَّأْنِيثِ كَبَصَرِيَّ وَ مَكِّيٍّ وَ كُوفِيٍّ، وَ نُونُ التَّثْنِيَةِ كَهِنْدِيٍّ وَ نُونُ الْجَمْعِ كَزَيْدِيٍّ. وَ أَنْ يُقَالَ فِي نَحْوِ نَمِرٍ وَ دُئِلٍ؛ نَمَرِيٌّ وَ دُؤَلِيٌّ، وَ فِي خَنِيفَةَ خَنَفِيٌّ وَ فِي غَنِيٍّ غَنَوِيٌّ وَ فِي ضَرِيَّةَ ضَرَوِيٌّ وَ فِي أُمَّيَةَ أُمَوِيٌّ. وَ فِيمَا آخِرُهُ أَلِفٌ مَقْصُورَةٌ ثَالِثَةٌ، نَحْوُ؛ عَصَا وَ رَحًى؛ عَصَوِيٌّ وَ رَحَوِيٌّ. وَ رَابِعَةٌ، نَحْوُ؛ أَعْشَى أَوْ مَرْمَى؛ أَعْشَوِيٌّ وَ مَرْمَوِيٌّ. وَ فِي الزَّائِدَةِ الرَّابِعَةِ الْقَلْبُ كُحَبْلَى حُبْلَوِيٌّ وَ الْحَذْفُ كَحُبْلَى حُبْلِيٌّ وَ فِي الْخَامِسَةِ الْحَذْفُ لاَ غَيْرُ كَخُبَارَى خُبَارِيٌّ. وَ فِيمَا آخِرُهُ يَاءٌ ثَالِثَةٌ كَعَمٍ عَمَوِيٌّ وَ فِي الرَّابِعَةِ، نَحْوُ؛ قَاضٍ قَاضِيٌّ وَ قَضَوِيٌّ وَ الْحَذْفُ أَفْصَحُ. وَ فِي الْخَامِسَةِ كَمُشْتَرٍ مُشْتَرِيٌّ. وَ فِي الْمُنْصَرِفِ الْمَمْدُودِ؛ قُرَّائِيٌّ وَ كِسَائِيٌّ وَ حِرْبَائِيٌّ. وَ فِي غَيْرِ الْمُنْصَرِفِ؛ حَمْرَاوِيٌّ وَ زَكَرِيَّاوِيٌّ. وَ إِنْ نُسِبَ شَيْءٌ إِلَى الْجَمْعِ رُدَّ إِلَى وَاحِدِهِ كَفَرَضِيٍّ إِلَى فَرَائِضَ وَ صَحَفِيٍّ إِلَى صُحُفٍ
وَ هُوَ və ism-i mensub, yəni aidiyyəti bildirən isimlər (məsələn: İstanbullu, Ordulu, mekkî-mekkəli, hataî-hatalı və s.), الْاِسْمُ الْمُلْحَقُ mülhak olmuş isimdir, بِآخِرِهِ sonuna, يَاءٌ مُشَدَّدَةٌ şiddətli ya hərfi, لِلنِّسْبَةِ إِلَى الْمُجَرَّدِ o ismin mücərrəd halına nisbət üçün, عَنِ الْيَاءِ ya hərfindən, وَ حَقُّهُ və mensub ismin haqqı, أَنْ يُحْذَفَ مِنْهُ ondan hazf edilməsidir, تَاءُ التَّأْنِيثِ tə’nis ta’sının, məsələn, اَلْبَصْرَةُ “Basra” sözündən mensub olan بَصَرِيٌّ “Basralı, Basra’ya aid olan” kimi, və اَلْمَكَّةُ “Məkkə” sözündən mensub olan مَكِّيٌّ “Məkkəli, Məkkəyə aid olan” kimi və اَلْكُوفَةٌ “Küfə” sözündən mensub olan كُوفِيٌّ “Küfəli, Küfəya aid olan” kimi. وَ نُونُ التَّثْنِيَةِ tə’nis nununun hazf edilməsi; هِنْدَانُ “Yer adı” sözündə tə’nis nunu hazf edilərək mensub isim alınır və هِنْدِيٌّ “Hindî” kimi, və وَ نُونُ الْجَمْعِ cəm nunu da nisbət zamanı hazf edilir; زَيْدُونَ “Zeydlər” sözündən cəm nunu hazf edilərək زَيْدِيٌّ “Zeydlərə aid olan” alınır. وَ أَنْ يُقَالَ və mensub isimdə belə deyilir; نَمِرٌ “Pələng” və دُئِلٌ “Gelincikə bənzər heyvan” sözləri üçün نَمَرِيٌّ və دُؤَلِيٌّ və dərsin. Və خَنِيفَةُ “Muvahhid olan şəxs” üçün خَنَفِيٌّ və غَنِيٌّ “Zəngin” üçün غَنَوِيٌّ və ضَرِيَّةُ “Kənd adı” üçün ضَرَوِيٌّ və أُمَيَّةُ “Qureyşdə bir qəbilə adı” üçün də أُمَوِيٌّ deyilir. وَ فِيمَا آخِرُهُ və sonunda olan, أَلِفٌ مَقْصُورَةٌ elif-i maksura, ثَالِثَةٌ üçüncü hərf olaraq, عَصَا “asa” və رَحًى “dəyirman” sözləri üçün عَصَوِيٌّ və رَحَوِيٌّ deyilir. Sonundakı dördüncü hərf olub elif-i maksura olarsa; أَعْشَى “Gecə koru” və مَرْمَى “Atış yeri” sözləri üçün أَعْشَوِيٌّ və مَرْمَوِيٌّ deyilir, وَ فِي الزَّائِدَةِ الرَّابِعَةِ bu zaid elif-i maksura dördüncü hərf olarsa; حُبْلَى “Hamilə” sözündə iki yol var: birincisi الْقَلْبُ kalb əməliyyatı ilə حُبْلَوِيٌّ, ikincisi الْحَذْفُ hazf əməliyyatı ilə حُبْلِيٌّ deyilir. وَ فِي الْخَامِسَةِ əgər zaid elif-i maksura beşinci hərf olarsa; الْحَذْفُ hazf əməliyyatı edilir, لاَ غَيْرُ bu sözdən خُبَارَى “Toy quşu” sözündən başqa yoxdur və bu söz üçün də خُبَارِيٌّ deyilir. وَ فِيمَا آخِرُهُ əgər sözün sonunda olarsa; يَاءٌ ya hərfi, ثَالِثَةٌ üçüncü hərf olaraq, yəni nakıs bina-i yai olarsa; عَمٌّ “Ümumi” kimi ki, aslı عَمِيٌ şəklindədir, عَمَوِيٌّ deyilir, وَ فِي الرَّابِعَةِ bu ya hərfi dördüncü hərf olarsa; قَاضٍ “Qazi” aslı قَاضِيٌّ kimi, bunun üçün iki yol var: birincisi ya-nın hazfi ilə قَاضِيٌّ və ikincisi ya-nın kalbi ilə قَضَوِيٌّ deyilir, وَ الْحَذْفُ أَفْصَحُ hazf əməliyyatı daha fasihdir. وَ فِي الْخَامِسَةِ bu ya beşinci hərfdə olarsa; مُشْتَرٍ kimi ki, aslı مُشْتَرِيٌ şəklindədir və ya-nın hazfi ilə مُشْتَرِيٌّ deyilir. Tıpkı قَاضٍ sözündə olduğu kimi. وَ فِي الْمُنْصَرِفِ الْمَمْدُودِ və elif-i memdudeli munsarif isimlər üçün; قُرَّائِيٌّ və كِسَائِيٌّ və حِرْبَائِيٌّ deyilir ki, bu sözlər قُرَّاءُ və كِسَاءُ və حِرْبَاءُ sözlərinin nisbətidir, وَ فِي غَيْرِ الْمُنْصَرِفِ qeyri-munsariflərin nisbəti isə; حَمْرَاوِيٌّ və زَكَرِيَّاوِيٌّ sözləri kimi ki, bu sözlər حَمْرَاءُ və زَكَرِيَّاءُ sözlərinin nisbətidir, وَ إِنْ نُسِبَ شَيْءٌ əgər bir şey cəm ismə nisbət edilirsə, رُدَّ إِلَى وَاحِدِهِ o cəm ismi nisbət etməzdən əvvəl tək halına qaytarılır, فَرَضِيٌّ sözü kimi ki, فَرَائِضُ “Farzlar” sözünə nisbət edilərkən tək halına qaytarılıb və فَرِيضَةُ olub, sonra فَرَضِيٌّ olur, və صَحَفِيٌّ sözü kimi ki, صُحُفٌ “Kitablar” sözünə nisbət edilərkən tək halına qaytarılıb və صَحِيفَةٌ olub, sonra صَحَفِيٌّ olur.
İsm-i Mensub
İsmin bölmələrindən biri də mensub, yəni bir şeyə nisbət edilən isimdir. Mensub isim; Sözün ya hərfindən mücərrəd olan halına nisbət etmək üçün sözün sonuna əlavə olunan şiddətli ya ilə əldə olunan isimdir. Yəni تَبْرِيزُ “Təbriz” üçün تَبْرِيزِي “Təbrizli, Təbrizə aid” deyirik.
İsm-i mensubun haqqı, sonunda ta-i tə’nis olan bir sözə nisbət edilərkən sonundakı ta-i tə’nisin hazf edilməsidir, misal olaraq اَلْبَصْرَةُ “Basra” sözündən mensub olan بَصَرِيٌّ “Basralı, Basra’ya aid olan” kimi, və اَلْمَكَّةُ “Məkkə” sözündən mensub olan مَكِّيٌّ “Məkkəli, Məkkəyə aid olan” kimi və اَلْكُوفَةٌ “Küfə” sözündən mensub olan كُوفِيٌّ “Küfəli, Küfəya aid olan” kimi.
Yenə ism-i mensubun haqqı, sonunda təsniyə nunu olan bir sözə nisbət edilərkən bu nunun hazf edilməsidir, misal olaraq هِنْدَانُ “Yer adı” sözündə tə’nis nunu hazf edilərək mensub isim alınır və هِنْدِيٌّ “Hindî” kimi.
Yenə ism-i mensubun haqqı, sonunda cəm nunu olan bir sözə nisbət edilərkən bu nunun hazf edilməsidir, misal olaraq زَيْدُونَ “Zeydlər” sözündən cəm nunu hazf edilərək زَيْدِيٌّ “Zeydlərə aid olan” kimi.
Yenə ism-i mensubun haqqı olaraq; نَمِرٌ “Pələng” və دُئِلٌ “Gelincikə bənzər heyvan” sözləri üçün نَمَرِيٌّ və دُؤَلِيٌّ deyilir. Və خَنِيفَةُ “Muvahhid olan şəxs” üçün خَنَفِيٌّ deyilir.
Lam ul-Fiili Mutell
غَنِيٌّ sözü üçün غَنَوِيٌّ deyilir. ضَرِيَّةُ sözü üçün ضَرَوِيٌّ deyilir. أُمَيَّةُ sözü üçün أُمَوِيٌّ deyilir.
Sonu Elif-i Maksuralı İsim
Üç hərfli və sonu elif-i maksuralı isimlər üçün misal olaraq عَصَا və رَحًى üçün عَصَوِيٌّ və رَحَوِيٌّ deyilir. Dörd hərfli və sonu elif-i maksuralı isimlər üçün misal olaraq أَعْشَى və مَرْمَى sözləri üçün أَعْشَوِيٌّ və مَرْمَوِيٌّ deyilir. Dörd hərfli və sonundakı elif-i maksurası zaid olan isimlər üçün misal olaraq حُبْلَى sözü üçün elifi vav hərfinə çevirməklə حُبْلَوِيٌّ və ya elifi hazf etməklə حُبْلِيٌّ deyilir. Beş hərfli və sonu elif-i maksuralı isimlər üçün misal olaraq yalnız خُبَارَى sözü üçün خُبَارِيٌّ deyilir.
Sonu Ya’lı İsim
Üç hərfli və sonu ya olan, yəni nakıs bina-i yai olan bir sözə nisbət edərkən misal olaraq عَمٌّ sözü üçün ki, aslı عَمِيٌ kimidir, bu söz üçün عَمَوِيٌّ deyilir. Dörd hərfli və sonu ya olan قَاضٍ sözü üçün hazf ilə قَاضِيٌّ və kalb əməliyyatı ilə قَضَوِيٌّ deyilir, lakin hazf əməliyyatı daha fasihdir. Beş hərfli və sonu ya olan مُشْتَرٍ ki, aslı مُشْتَرِيٌ sözü üçün مُشْتَرِيٌّ deyilir.
Elif-i Memdudeli Munsarif İsim
Elif-i memdudeli olan qeyri-munsarif قُرَّاءٌ “Oxucu” və كِسَاءٌ “Geyim” və حِرْبَاءٌ “Bukalemun” kimi sözlərin nisbət edilmiş halları həmzənin saxlanması ilə قُرَّائِيٌّ və كِسَائِيٌّ və حِرْبَائِيٌّ və ya həmzənin vav hərfinə çevrilməsi ilə قُرَّاوِيٌّ və كِسَاوِيٌّ və حِرْبَاوِيٌّ olur.
Qeyri-Munsarif İsim
Qeyri-munsarif isimdə isə حَمْرَاءُ və زَكَرِيَّاءُ sözləri üçün həmzənin vav hərfinə çevrilməsi ilə حَمْرَاوِيٌّ və زَكَرِيَّاوِيٌّ deyilir.
Bir şey cəm ismə nisbət edilərsə, o halda cəm ismdə nisbət edilməz və cəm isim əvvəlcə tək halına qaytarılır və sonra nisbət edilir, misal olaraq فَرَائِضُ və صُحُفٌ və ya صَحَائِفُ sözlərini nisbət etmək üçün tək halını götürürük. Tək halları فَرِيضَةٌ və صَحِيفَةٌ olur. Sonra خَنِيفَةُ ilə eyni vəzində olan فَرِيضَةٌ və صَحِيفَةٌ sözləri فَرَضِيٌّ və صَحَفِيٌّ olur. Heç vaxt فَرَائِضِيٌّ və صَحَائِفِيٌّ və ya صُحُفِيٌّ deyilmir. Çünki nisbətdə məqsəd cinsi bildirməkdir, təkliyi və ya cəmliyi yox.
| Sonu sahih isim | Sonu ta-i te'nisli isim: بَصْرَةُ - بَصْرِيٌّ (Basra - Basrili) مَكَّةٌ - مَكِّيٌّ (Məkkə - Məkkəli) كُوفَةٌ - كُوفِيٌّ (Küfə - Küfəli) Sonu tesniye nunlu isim: هِنْدَانُ - هِنْدِيٌّ (Hindan - Hindli) Sonu cemi nunlu isim: زَيْدُونَ - زَيْدِيٌّ (Zeydun - Zeydli) Aynul fiili kesreli isim: نَمِرٌ - نَمَرِيٌّ (Nəmir - Nəmrili) دُئِلٌ - دُؤَلِيٌّ (Duəl - Duəli) Aynul fiili sahih isim: خَنِيفَةُ - خَنَفِيٌّ (Xənifə - Xənifli) Mu'tell ul-lam isim: غَنِيٌّ - غَنَوِيٌّ (Ğəni - Ğənəvi) ضَرِيَّةُ - ضَرَوِيٌّ (Dəriyyə - Dərəvi) أُمَيَّةُ - أُمَوِيٌّ (Üməyyə - Üməvi) Sonu elif-i maksuralı 3 harfli isim: عَصَا، عَصَوٌ - عَصَوِيٌّ (Asa, Asav - Asavi) رَحًى، رَحَيٌ - رَحَوِيٌّ (Rəhə, Rəhəy - Rəhəvi) Sonu elif-i maksuralı 4 harfli isim: أَعْشَى - أَعْشَوِيٌّ (Əşşa - Əşşəvi) مَرْمَى - مَرْمَوِيٌّ (Mərrma - Mərrmavi) Sonu zaid 4 harfli isim: حُبْلَى - حُبْلَوِيٌّ, حُبْلِيٌّ (Hublə - Hubləvi, Hublili) Sonu zaid 5 harfli isim: خُبَارَى - خُبَارِيٌّ (Xubara - Xubari) Sonu ya'lı 3 harfli isim: عَمٌ، عَمِيٌّ - عَمَوِيٌّ (Am, Amiy - Amavi) Sonu ya'lı 4 harfli isim: قَاضِي - قَاضِيٌّ, قَضَوِيٌّ (Qazi - Qazili, Qazəvi) Sonu ya'lı 5 harfli isim: مُشْتَرٍ، مُشْتَرِيٌ - مُشْتَرِيٌّ (Müştəri - Müştəriyi) Elif-i memdudeli munsarif isimler: قُرَّاءٌ - قُرَّائِيٌّ, قُرَّاوِيٌّ (Qurra - Qurrayi, Qurravi) كِسَاءٌ - كِسَائِيٌّ, كِسَاوِيٌّ (Kisa - Kisayi, Kisavi) حِرْبَاءٌ - حِرْبَائِيٌّ, حِرْبَاوِيٌّ (Hirba - Hirbai, Hirbavi) Elif-i memdudeli gayr-ı munsarif isimler: حَمْرَاءُ - حَمْرَاوِيٌّ (Hamra - Hamravi) زَكَرِيَّاءُ - زَكَرِيَّاوِيٌّ (Zəkəriyya - Zəkəriyyavi) Cemi isimler: فَرَائِضُ - فَرَضِيٌّ (Fəraiz - Fərzli) صُحُفٌ، صَحَائِفُ - صَحَفِيٌّ (Suhuf, Sahifə - Sahəfi) Ek örnekler: هَاشِمٌ - هَاشِمِيٌّ (Haşim - Haşimli) تَبْرِيزُ - تَبْرِيزِيٌّ (Təbriz - Təbrizli)