Həqiqi və Lafzi Müənnəsin Fərqləri

وَ الْحَقِيقِيُّ أَقْوَى مِنَ اللَّفْظِيِّ وَ لِذَلِكَ امْتَنَعَ؛ جَاءَ هِنْدٌ وَ يَجِيءُ هِنْدٌ، وَ جَازَ؛ طَلَعَ الشَّمْسُ وَ يَطْلَعُ الشَّمْسُ، فَإِنْ فُصِلَ جَازَ؛ جَاءَ الْيَوْمَ هِنْدٌ وَ حَسُنَ؛ طَلَعَ الْيَوْمَ الشَّمْسُ. وَ إِذَا أُسْنِدَ الْفِعْلُ إِلَى ظَاهِرِ الْاِسْمِ الْمُؤَنَّثِ، أَمَّا إِذَا أُسْنِدَ الْفِعْلُ إِلَى ضَمِيرِ الْاِسْمِ فَإِلْحَاقُ عَلَامَةِ التَّأْنِيثِ لاَزِمٌ، نَحْوُ؛ هِنْدٌ جَاءَتْ وَ الشَّمْسُ طَلَعَتْ

Hakiki müənnəs, ləfzi müənnəsdən daha güclüdür. Buna görə də جَاءَ هِنْدٌ və يَجِيءُ هِنْدٌ kimi ifadələrdən çəkinilir. Lakin aşağıdakı hallarda caizdir: طَلَعَ الشَّمْسُ “Günəş doğdu” və يَطْلَعُ الشَّمْسُ “Günəş doğur” kimi. Əgər fiillə fail arasında ayrılıq olarsa, məsələn: جَاءَ الْيَوْمَ هِنْدٌ “Hind bu gün gəldi” və طَلَعَ الْيَوْمَ الشَّمْسُ “Bu gün günəş doğdu” kimi ifadələr də gözəldir. Əgər fiil zahir müənnəs ismə isnad edilərsə, yaxud fiil ismin zamirinə isnad edilərsə, onda tə’nis əlamətini əlavə etmək vacibdir. Məsələn: هِنْدٌ جَاءَتْ “Hind gəldi” və الشَّمْسُ طَلَعَتْ “Günəş doğdu”.

Hakiki və Ləfzi Müənnəsin Fərqləri

Hakiki müənnəs, ləfzi müənnəsdən daha güclüdür. Buna görə də جَاءَ هِنْدٌ və يَجِيءُ هِنْدٌ deyilməsindən çəkinilmişdir. Lakin;

طَلَعَ الشَّمْسُ

“Günəş doğdu” və,

يَطْلَعُ الشَّمْسُ

“Günəş çıxır” demək caizdir. Əgər feil ilə fail ayrılırsa, yəni araya başqa bir söz (fasilə) girirsə, fail həqiqi müənnəsdirsə, feilə müənnəslik əlaməti əlavə olunmadan da gələ bilər, misal:

جَاءَ الْيَوْمَ هِنْدٌ

“Hind bu gün gəldi” deyilə bilər.

Əgər feil ilə fail arasında bir fasilə varsa və fail də həqiqi müənnəs deyilsə, o zaman failin feili üçün müənnəslik ta'sı əlavə etmək və ya etməmək eynidir, lakin əlavə etməmək daha gözəl hesab olunur, misallar:

طَلَعَ الْيَوْمَ الشَّمْسُ

“Bu gün günəş çıxdı” kimi,

طَلَعَتِ الْيَوْمَ الشَّمْسُ

“Bu gün günəş çıxdı” şəklində də ola bilər. Feilin muzari halı isə يَطْلَعُ və ya تَطْلَعُ ola bilər. Bu qeyd olunan hallar feilin zahir bir müənnəs ismə isnad olunması ilə baş verir. Əgər feil zahir müənnəs bir ismə deyil, müənnəs ismin zamirinə isnad olunursa, o halda müənnəs isim istər həqiqi, istərsə də ləfzi olsun, feili müənnəslik əlaməti olan ta'yı alır, misal:

هِنْدٌ جَاءَتْ

“Hind gəldi” və,

الشَّمْسُ طَلَعَتْ

“Günəş çıxdı” kimi. Bu misallarda həqiqi müənnəs olan هِنْدٌ və ləfzi müənnəs olan الشَّمْسُ mübtəda, جَاءَتْ və طَلَعَتْ sözləri isə xəbərdir.