Bəzi Cəm Sözlərin Gəlişi

Bəzi cəmlərin gəlməsi

Və qaidədən kənar olaraq فَوَارِسُ (fəvaris) gəlmişdir. Onların, yəni ərəb­lərin bu ifadəsinə gəldikdə: هَالِكٌ فِي الْهَوَالِكِ (həlak olanlar arasında həlak olan) – bu bir məsəldir və məsəllər çox vaxt qaydadan çıxır. Fərəzdəkinin bu sözünə gəldikdə:

Və kişilər Yezidi gördükdə, onları görərsən

Boyunları bükülmüş, baxışları aşağı salınmış

Və Utbə ibn Xarisin bu sözünə gəldikdə:

Bəni Səlimin namusunu qoruyuram

Sizin aranızda mənim kimi az adam var

Bu ifadələr şeirin zərurətindən irəli gəlir. Bəzən cəm sözlər yenidən cəm edilir, məsələn: أَكَالِبَ (akəlib – çoxlu itlər), أَسَاوِرَ (əsavirə – çoxlu bilərziklər), أَنَاعِيمَ (ənaim – çoxlu iri heyvanlar). Cəm sözlər həmçinin əlif və ta əlavə olunmaqla cəm edilir, məsələn: رِجَالاَتٍ (ricalat – çoxlu adamlar).

Və şazz olaraq فَارِسٌ "atlı" sözünün cəmi qaydadan kənar şəkildə فَوَارِسُ kimi gəlir. Onların, yəni ərəb­lərin bu ifadəsinə gəldikdə: هَالِكٌ فِي الْهَوَالِكِ "həlak olanlar arasında həlak olan" – bu bir məsəldir və məsəllər çox vaxt qaydadan çıxır. Fərəzdəkinin bu sözünə gəldikdə: وَ إِذَا الرِّجَالُ رَأَوْا kişilər Yezidi gördükdə, رَأَيْتَهُمْ onları görərsən, خَضْعَ الرِّقَابِ boyunları bükülmüş, نَوَاكِسَ الْأَبْصَارِ baxışları aşağı salınmış – "Kişilər Yezidi gördükdə, onları boyunları bükülmüş və baxışları aşağı salınmış görərsən". Utbə ibn Xarisin bu sözünə gəldikdə: أُحُامِي عَنْ ذِمَارِ qoruyuram, بَنِي سَلِيمٍ Bəni Səlimin, وَ مِثْلِي və mənim kimi, فِي غَوَائِبْكُمْ sizin aranızda olmayanlar, قَلِيلٌ azdır – "Bəni Səlimin namusunu qoruyuram, sizin aranızda mənim kimi az adam var". Bu ifadələr şeirin zərurətindən irəli gəlir. Bəzən cəm sözlər yenidən cəm edilir, məsələn: أَكْلُبٌ "itlər", أَسْوِرَةٌ "bilərziklər", أَنْعَامٌ "iri heyvanlar" sözlərinin cəm-cəmi olan أَكَالِبُ, أَسَاوِرُ, أَنَاعِيمُ kimi. Cəm sözlər həmçinin əlif və ta əlavə olunmaqla cəm edilir, məsələn: رَجُلٌ "adam" sözünün cəmi olan رِجَالٌ "adamlar" və onun cəmi olan رِجَالاَتٌ "çoxlu adamlar" kimi.

Bəzi cəm sözlərin gəlməsi

فَارِسٌ "At sürən" sözünün cəmi şazz, yəni qayda xarici olaraq فَوَارِسُ şəklində gəlir. Ərəblərin هَالِكٌ فِي الْهَوَالِكِ "Həlak olanlarla həlak olan" ifadəsi də məsəldir. Məsəllər qaydadan çıxır. Yəni bu nümunədə هَالِكٌ formasında olan bir sözün yuxarıdakı فَارِسٌ kimi فَوَاعِلُ vəznində هَوَالِكُ olaraq cəm edilməsi məsəldir. Əvvəlki dərsdə فَاعِلٌ vəznindəki sözlər فَاعِلَةٌ mənasında olarsa, cəmləri فَوَاعِلُ vəznində gəlir deyilmişdi. Lakin nə فَارِسٌ, nə də هَالِكٌ sözlərində فَاعِلَةٌ mənası yoxdur. Buna görə də فَارِسٌ sözünün cəminin فَوَارِسُ olaraq gəlməsi şazz, هَالِكٌ sözünün cəminin هَوَالِكُ olaraq gəlməsi isə atfen məsəldir, yəni şeirdə vurğu üçün istifadə olunur. Ferezdek adlı şairin şeirinə gəldikdə;

وَ إِذَا الرِّجَالُ رَأَوْا يَزِيدَ رَأَيْتَهُمْ

خَضْعَ الرِّقَابِ نَوَاكِسَ الْأَبْصَارِ

 

Adamlar Yezidi gördükdə onları görürsən,

Boyunları bükülmüş, baxışları ondan (qorxudan) qaçırılmış halda

Beytdə نَوَاكِسُ sözü نَاكِسٌ "Baxışını aşağı salan" sözünün cəmidir və şeirdə məsəldir deyə cəmi نَوَاكِسُ olaraq gəlmişdir.

Yenə Utbə bin Harisin bu beytində olduğu kimi;

أُحُامِي عَنْ ذِمَارِ بَنِي سَلِيمٍ

وَ مِثْلِي فِي غَوَائِبْكُمْ قَلِيلٌ

Bəni Selimin təhrikindən qoruyuram,

Sizin mənim kimi, qeyb olan adamlarınız azdır

Beytdə غَائِبٌ "Qeyb, olmayan, görünməyən" sözünün cəmi məsəldir deyə غَوَائِبُ şəklində gəlmişdir.

Bu iki şeirdə فَوَاعِلُ vəznində gələn sözlər şeir zərurətinə görədir. Yəni şeir elə bir yazılı mətnidir ki, şair onda normalda uyğun olmayan bir çox yazımı edə bilər.

Bəzən cəmi edilmiş bir söz bir daha cəmi edilə bilər, nümunələri; أَكْلُبٌ "İtlər" və أَسْوِرَةٌ "Bileziklər" və أَنْعَامٌ "Böyükbaş heyvanlar" sözlərinin cəmi olan أَكَالِبُ və أَسَاوِرُ və أَنَاعِيمُ sözləri kimi.

Bəzən də cəmlənmiş söz əlif və ta alaraq bir daha cəmlənir, nümunəsi; رَجُلٌ "Adam" sözünün cəmi olan رِجَالٌ "Adamlar" sözünün cəmi رِجَالاَتٌ "Çoxlu adamlar" kimi.