g. İsm-i Mürəkkəb

اَلْمُرَكَّبَاتُ

وَ مِنْهُ الْمُرَكَّبَاتُ; və ondan mürəkkəb adlar vardır, yəni məbni adlardandırlar. وَ هِيَ mürəkkəb adlar, كُلُّ اسْمٍ مُرَكَّبٍ hər mürəkkəb ad deməkdir, مِنْ كَلِمَتَيْنِ iki kəlmədən ibarət olan, لَيْسَ بَيْنَهُمَا o iki kəlmə arasında, نِسْبَةٌ bir nisbət, əlaqə yoxdur, كَ misal olaraq; خَمْسَةَ عَشَرَ "on beş" kimi. بُنِيَ جُزْئَاهُ bu tərkibin hissələri məbni edilmişdir, أَمَّا الْأَوَّلُ birinci hissəyə gəldikdə; فَلِكَوْنِهِ onun olması səbəbindən, كَجُزْءِ الْكَلِمَةِ kəlmənin hissəsi kimi, الَّذِي o kəlmə ki, هُوَ الْوَسْطُ ortadadır, وَ أَمَّا الثَّانِي ikinci hissəyə gəldikdə; فَلِتَضَمُّنِهِ الْحَرْفَ hərf ehtiva etdiyinə görə məbnidir, إِذِ الْأَصْلُ tərkibin əsli; خَمْسَةٌ وَ عَشَرَةٌ şəklində idi, وَ كَذَا أَخَوَاتُهُ eyni şəkildə bu sayının "bacıları" yəni 19-a qədər olan sayılar, إِلاَّ اثْنَيْ عَشَرَ on iki sayı istisna olmaqla belədir, فَإِنَّ الْجُزَءَ الْأَوَّلُ مِنْهُ və 12 sayısının birinci hissəsi, مُعْرَبٌ müərrəbdir, وَ كَذَا eyni şəkildə, بُنِيَ جُزْءَا bu iki hissə məbni edilir, صَبَاحَ وَ مَسَاءَ "səhər və axşam" sözləri, فِي نَحْوِ bu nümunədə olduğu kimi; آتِيكَ صَبَاحَ مَسَاءَ "Səhər axşam sənə gəldim" kimi, وَ هُوَ جَارِي بَيْتَ بَيْتَ "O, ev-ev qonşudur" tərkibində də بَيْتَ بَيْتَ sözü məbnidir, وَ وَقَعُوا فِي حَيْصَ بَيْصَ "Ön və arxa baxımından çətinliyə düşdülər" tərkibindəki حَيْصَ بَيْصَ sözü də məbnidir, وَ الْحَيْصُ; اَلتَّخَلُّفُ haysu; geridə qalmaq deməkdir, الْبَوْصُ; اَلتَّقَدُّمُ və beysu isə öndə olmaq deməkdir, قُلِبَتِ الْوَاوُ يَاءً bu beysu sözündəki ya hərfi əvvəllər vav idi, beysu sözü haysu sözünə uyğun olsun deyə vav hərfi ya hərfinə çevrilmişdir. وَ أَمَّا və مَعْدِي كَرِبَ " Ma’di Keribe” ifadəsinə gəldikdə; فَبُنِيَ جُزْؤُهُ الْأَوَّلُ bu tərkibin birinci hissəsi mebni edilmişdir, لِأَنَّهُ كَالْوَسَطِ çünki sözün ortasında gəlir, وَ أُعْرِبَ جُزْؤُهُ الثَّانِي və ikinci hissə isə mureb edilmişdir, لِأَنَّهُ çünki ikinci hissə, لَمْ يَتَضَمَّنِ الْحَرْفَ hərf ehtiva etmir, وَ مُنِعَ جُزْؤُهُ الثَّانِي və ikinci hissə sarfdan məhrum edilmişdir, مِنَ الصَّرْفِ sarfdan, لِلتَّرْكِيبِ وَ الْعَلَمِيَّةِ tərkib və alimiyyətə görə. Mürekkəb İsim Mürekkəb isimlər mebnidirlər. Mürekkəb isim – iki sözün birləşməsindən yaranan, lakin aralarında bir əlaqə olmayan isimlərdir, məsələn خَمْسَةَ عَشَرَ "On beş" kimi. Bu tərkibin hər iki hissəsi də mebni edilmişdir. Birinci hissənin mebni olmasının səbəbi sözün ortasındakı hissə kimi olmasıdır. İkinci hissənin mebni olmasının səbəbi isə hərf ehtiva etməsidir. Tərkibin əsli خَمْسَةٌ وَ عَشَرَةٌ şəklində vav ilədir. Bu tərkibin oxşarları, yəni 19-a qədər olanları da belədir, lakin 12 istisnadır, çünki 12-nin birinci hissəsi murebdir. Eyni şəkildə صَبَاحَ وَ مَسَاءَ "Səhər və axşam" ifadələri də mebni edilmişdir, bu nümunədə olduğu kimi: آتِيكَ صَبَاحَ مَسَاءَ "Səhər axşam sənə gəldim" tərkibindəki صَبَاحَ مَسَاءَ tərkibinin hər iki hissəsi də mebnidir. هُوَ جَارِي بَيْتَ بَيْتَ "O, ev-ev qonşudur" tərkibindəki بَيْتَ بَيْتَ tərkibinin hər iki hissəsi də mebnidir. وَقَعُوا فِي حَيْصَ بَيْصَ "Ön və arxa baxımından çətinliyə düşdülər" tərkibindəki حَيْصَ بَيْصَ tərkibinin hər iki hissəsi də mebnidir. اَلْحَيْصُ ifadəsi اَلتَّخَلُّفُ "Arxada olan" deməkdir, اَلْبَوْصُ ifadəsi isə اَلتَّقَدُّمُ "Öndə olan" deməkdir. اَلْبَوْصُ ifadəsindəki vav hərfi اَلْحَيْصُ ifadəsindəki ya ilə uyğun olsun deyə ya hərfinə çevrilmişdir. مَعْدِي كَرِبَ "Ma’di Keribe" kimi məczi tərkiblərə gəldikdə; bu tərkibin birinci hissəsi mebni edilmişdir, çünki sözün ortasında gəlmişdir. İkinci hissə isə hərf ehtiva etmədiyinə görə mureb edilmişdir və ikinci hissə alimiyyət və tərkibə görə sarfdan məhrum edilmişdir.