İftiâl Babında İdqam 2

وَ يَجُوزُ الْإِدْغَامُ إِذَا وَقَعَ بَعْدَ تَاءِ الْإِفْتِعَالِ مِنْ حُرُوفِ تدذر سصضطظ، نَحْوُ؛ يَقَتِّلُ وَ يَبَدِّلُ وَ يَعَذِّرُ وَ يَنَزِّعُ وَ يَبَسِّمُ وَ يَخَصِّمُ وَ يَفَضِّلُ وَ يَلَطِّمُ وَ يَنَظِّرُ. وَ لَكِنْ لاَ يَجُوزُ فِي إِدْغَامِهِنَّ إِلاَّ الْإِدْغَامُ بِجَعْلِ التَّاءِ مِثْلَ الْعَيْنِ لِضَعْفِ اسْتِدْعَاءِ الْمُؤَخَّرِ وَ عِنْدَ بَعْضِ الصَّرْفِيِّينَ لاَ يَجُوزُ هَذَا الْإِدْغَامُ فِي الْمَاضِي حَتَّى لاَ يَلْتَبِسَ بِمَاضِي التَّفْعِيلِ، لِأَنَّ عِنْدَهُمْ يُنْقَلُ حَرَكَةُ التَّاءِ إِلَى مَا قَبْلَهَا وَ تُحْذَفُ الْمُجْتَلَبَةُ

وَ يَجُوزُ الْإِدْغَامُ və idqam caizdir, إِذَا وَقَعَ baş verdiyi zaman, بَعْدَ تَاءِ الْإِفْتِعَالِ iftiâl babının t hərfindən sonra, مِنْ حُرُوفِ bu hərflərdən biri, yəni; تدذر سصضطظ — t, dal, zəl, ra, sin, sad, dad, ta və za hərfləri, نَحْوُ misallar: يَقَتِّلُ “öldürür”, يَبَدِّلُ “dəyişir”, يَعَذِّرُ “üzr istəyir”, يَنَزِّعُ “çəkir”, يَبَسِّمُ “təbəssüm edir”, يَخَصِّمُ “düşmənlik edir”, يَفَضِّلُ “üstün tutur”, يَلَطِّمُ “şillə vurur”, يَنَظِّرُ “baxır” və s. وَ لَكِنْ لاَ يَجُوزُ lakin caiz deyil, فِي إِدْغَامِهِنَّ bu idqamda, إِلاَّ الْإِدْغَامُ yalnız idqam caizdir; بِجَعْلِ التَّاءِ t hərfini ayn-ul-fiil kimi etmək, لِضَعْفِ اسْتِدْعَاءِ الْمُؤَخَّرِ sonrakı hərfin zəifliyi səbəbindən. وَ عِنْدَ بَعْضِ الصَّرْفِيِّينَ bəzi sarfçılara görə; لاَ يَجُوزُ هَذَا الْإِدْغَامُ bu idqam caiz deyil, فِي الْمَاضِي keçmişdə, حَتَّى لاَ يَلْتَبِسَ qarışmasın deyə, بِمَاضِي التَّفْعِيلِ təf'il babının keçmişi ilə, لِأَنَّ عِنْدَهُمْ çünki onlara görə, يُنْقَلُ حَرَكَةُ التَّاءِ t hərfinin hərəkəsi əvvəlki hərfə keçir, وَ تُحْذَفُ الْمُجْتَلَبَةُ vasıl həmzəsi də silinir.

Mətnin Ümumi Mənası: Iftiâl babının t hərfindən sonra t, dal, zəl, ra, sin, sad, dad, ta və za hərflərindən biri gələrsə, t hərfi həmin hərfə çevrilir və sonra idqam olunur. Ayn-ul-fiilə uyğun gələn hərflərə misallar yuxarıda verilmişdir.

Əsl	İdqamlı Hali
يَقْتَتِلُ	يَقَتِّلُ
يَبْتَدِلُ	يَبْدَدِلُ	يَبَدِّلُ
يَعْتَذِرُ	يَعْذَذِرُ	يَعَذِّرُ
يَنْتَزِعُ	يَنْزَزِعُ	يَنَزِّعُ
يَبْتَسِمُ	يَبْسَسِمُ	يَبَسِّمُ
يَخْتَصِمُ	يَخْصَصِمُ	يَخَصِّمُ
يَفْتَضِلُ	يَفْضَضِلُ	يَفَضِّلُ
يَلْتَطِمُ	يَلْطَطِمُ	يَلَطِّمُ
يَنْتَظِرُ	يَنْظَظِرُ	يَنَظِّرُ

Lakin bu kimi feilərdə idqam, tə hərfinin ayn əl-feil kimi edilməsi ilə caizdir. Bunun səbəbi isə sonrakı hərfin zəif olmasıdır. İftial babındakı tə hərfinə istida-i mukəddəm, yəni önə keçməyi haqq edən, ayn əl-feilə isə istida-i muəxhar, yəni sonda qalmağı haqq edən deyilir. Yəni iftial babındakı tə hərfinin ayn əl-feildəki hərfə çevrilməsi, tə hərfindən sonra gələn, yəni istida-i muəxhar olan ayn əl-feilin zəif olmasından irəli gəlir.

Bəzi sarf alimlərinə görə bu feillərin mazilərində idqam etmək, təf'il babının mazisi ilə qarışdığı üçün caiz deyil. Çünki sarf alimləri tə hərfinin hərəkəsini mə qablinə keçirir və vasıl həmzəsini də hazf edirlər. Yəni يَبْتَدِلُ ikən يَبَدِّلُ olan bir feilin mazisi إِبْتَدَلَ şəklindədir. Müəllifin dediyi kimi sarfçılar tə hərfinin hərəkəsini mə qablinə keçirir, yəni إِبْتَدَلَ ikən إِبَتْدَلَ edirlər və idqam ilə إِبَدَّلَ olur. Sonra vasıl həmzəsini hazf edirlər və feil بَدَّلَ olur. Bu da təf'il babının mazisi ilə qarışır. Ona görə yuxarıdakı kimi muzari feillərin mazi formalarında idqam etmək caiz deyil.