2. Əlam İsim

اِسْمُ الْعَلَمِ

Bir şeyin özünə, yalnız ona aid olmaq üçün qoyulan, başqasını əhatə etməyən, bir dəfəlik qoyuluşla verilən isimdir. Əksər hallarda bu isimlər cins isimdən götürülür, məsələn, Cəfər kimi. Bəzən fiildən də götürülə bilər; ya keçmiş zaman fiilindən, məsələn, Şəmmərə (yığıb yuxarı qaldırdı) kimi, ya da indiki zaman fiilindən, məsələn, Yəzid (artır) kimi. Bəzən isə doğrudan, heç bir mənbədən götürülmədən verilə bilər, məsələn, Qatafan (adam adı) kimi. Ələm isim üç hissəyə bölünür: isim, ləqəb və künyə. Əgər adın əvvəlində 'Ata' (Əbu) və ya 'Ana' (Ümm) sözləri varsa, bu künyədir, məsələn, Əbu Amr və Ümm Külthum. Əgər ad tərifə işarə edirsə, məsələn, Şəmsüddin və İzzüddin kimi, ya da tənqidə işarə edirsə, məsələn, Quffə və Batta kimi, bu ləqəbdir. Əgər bunlardan heç biri deyilsə, bu sadəcə isimdir, məsələn, Zeyd və Amr kimi.

Bir şey üçün, özünə aid olmaq üçün qoyulan, başqasını əhatə etməyən, bir dəfəlik qoyuluşla verilən isimdir. Ələm isimlərə adətən cins isimdən, məsələn, Cəfər kimi, bəzən fiildən, ya keçmiş zaman fiilindən, məsələn, Şəmmərə (yığıb yuxarı qaldırdı) kimi, ya indiki zaman fiilindən, məsələn, Yəzid (artır) kimi, bəzən isə doğrudan, heç bir mənbədən götürülmədən, məsələn, Qatafan (adam adı) kimi ad verilir. Ələm isim üç hissəyə bölünür: isim, ləqəb və künyə. Əgər adın əvvəlində 'Ata' (Əbu) və ya 'Ana' (Ümm) sözləri varsa, bu künyədir, məsələn, Əbu Amr və Ümm Külthum. Əgər ad tərifə işarə edirsə, məsələn, Şəmsüddin və İzzüddin kimi, ya da tənqidə işarə edirsə, məsələn, Quffə və Batta kimi, bu ləqəbdir. Əgər bunlardan heç biri deyilsə, bu sadəcə isimdir, məsələn, Zeyd və Amr kimi.

مُّ كُلْثُومٍ “Ümmü Gülsüm” kimi, وَ إِلاَّ ancaq künye olmaz; فَإِنْ دَلَّ عَلَى مَدْحٍ əgər medhə dəlalət edirsə; məsələn, شَمْسُ الدِّينِ “Şəmsüddin” kimi, وَ عِزُّ الدِّينِ “İzzüddin” kimi, أَوْ ذَمٍّ və ya zəmmi dəlalət edirsə; məsələn, قُفَّةُ “Minyon tipli - sıska” və بَطَّةُ “İri yarı - yağ tulumu” kimi, فَهُوَ لَقَبٌ bu halda belə medh və zəmmi üzərinə dəlalət edən adlar da ləqəbdir, وَ إِلاَّ ancaq ləqəb deyil; فَهُوَ اسْمٌ addır; məsələn, زَيْدٌ “Zeyd” və عَمْرٌو “Amr” kimi. Alem Ad Bir şey üçün birbaşa olaraq qoyulan və başqalarını əhatə etməyən addır. Azərbaycan dilində buna xüsusi ad deyilir. Xüsusi adlar ağıllı varlıqlara qoyulur. Alem ada üstün gələn, yəni adətən alem addan yaranan bir sıra ifadələr vardır. Məsələn, cins adından götürülərək alem ad edilə bilər, misal جَعْفَرٌ “Cəfər” kimi. Bu ifadə əvvəlcə çay mənasında idi, sonra ağıllı bir varlığa ad olaraq alem oldu. Alem ad bəzən keçmiş və ya indiki zaman felindən götürülür, keçmiş felindən misal شَمَّرَ Şəmmərə və indiki zaman felindən misal يَزِيدُ Yezid kimi. Bu iki ifadə fel olmasına baxmayaraq ağıllı bir varlığa alem ad olmuşdur. Bəzən də doğaçlama olaraq istənilən bir ifadədən alem ad edilə bilər, misal غَطَفَانُ Gatafan “Bir adamın adı” kimi. Burada irticalən edilən alem adın məqsədi, yuxarıda olduğu kimi cins adından və ya fildən götürülməsi gözlənilmədən, birdən-birə bir ifadəni götürüb ağıllı varlığa ad etməkdir. Alemlər; ad, ləqəb və künye olmaqla üç hissəyə ayrılırlar. Əgər adın əvvəlində əbu “ata” və ummu “ana” kimi ifadələr varsa, o ifadə künye olur, misal; أَبُو عَمْرٍو və أُمُّ كُلْثُومٍ kimi. Ancaq شَمْسُ الدِّينِ və عِزُّ الدِّينِ kimi medhə və ya قُفَّةُ və بَطَّةُ kimi zəmmi dəlalət edirsə, o ifadə ləqəb olur. Bunlardan başqa, yəni medh və ya zəmmi dəlalət etmirsə, زَيْدٌ və غَمْرٌو kimi ifadələr də addır.