3-cü Məsələnin 3-cü Hissəsi

اَلثَّالِثَةُ؛ الْمُعْتَرِضَةُ بَيْنَ الشَّيْئَيْنِ، نَحْوُ؛ فَلاَ أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ الواقعة ٧٥ اَلْآيَةُ وَ ذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى؛ إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ الواقعة ٧٧، جَوَابٌ: لاَ أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ. وَ مَا بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضٌ لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ، وَ فِي أَثْنَاءِ هَذَا الْإِعْتِرَاضِ إِعْتِرَاضٌ آخَرُ، وَ هُوَ؛ لَوْ تَعْلَمُونَ، فَإِنَّهُ مُعْتَرِضٌ بَيْنَ الْمَوْصُوفِ وَ الصِّفَةِ، وَ هُمَا؛ لَقَسَمٌ عَظِيمٌ، وَ يَجُوزُ الْإِعْتِرَاضُ بَأَكْثَرَ مِنْ جُمْلَةٍ وَاحِدَةٍ خِلاَفًا لِأَبِي عَلِيٍّ

اَلثَّالِثَةُ Üçüncü məsələnin 7 hissəsindən üçüncüsü; الْمُعْتَرِضَةُ cümlə-i mü'tərizə, yəni etiraz cümləsidir, qısaca Türkçədə tire arasında olan cümlədir, بَيْنَ الشَّيْئَيْنِ iki şey arasında, نَحْوُ misalı belədir; فَلاَ أُقْسِمُ and içirəm (buradakı lâ əlavədir, Enmuzec dərslərində h. Sıla hərfləri adlı dərsdə لِئَلاَّ ifadəsində də keçib), بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ ulduzların yerlərinə, الواقعة ٧٥ اَلْآيَةُ Vaqiə 75-ci ayə, وَ ذَلِكَ bu, لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى çünki Allah-taalanın sözü, إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ "Şübhəsiz ki, o Qurani-Kərimdir" Vaqiə 77, جَوَابٌ cavabdır, فَلاَ أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ ayəsinə. وَ مَا بَيْنَهُمَا bu ikisinin arasında olan cümlə, اعْتِرَاضٌ etiraz cümləsidir, لاَ مَحَلَّ لَهَا onun üçün məkan yoxdur, مِنَ الْإِعْرَابِ i'rabdan, وَ فِي أَثْنَاءِ əsnasında, هَذَا الْإِعْتِرَاضِ bu etiraz, إِعْتِرَاضٌ آخَرُ başqa bir etiraz daha var, وَ هُوَ; və o da; لَوْ تَعْلَمُونَ cümləsidir, فَإِنَّهُ مُعْتَرِضٌ çünki o mü'tərizədir, بَيْنَ الْمَوْصُوفِ وَ الصِّفَةِ sifət və məvsuf arasında, وَ هُمَا; o ikisi, yəni sifət və məvsuf olan ifadələr; لَقَسَمٌ məvsuf, عَظِيمٌ onun sifətidir, وَ يَجُوزُ الْإِعْتِرَاضُ etiraz caizdir, بَأَكْثَرَ daha çox, مِنْ جُمْلَةٍ وَاحِدَةٍ bir cümlədən, خِلاَفًا لِأَبِي عَلِيٍّ Əbu Əli bu caizliyin əleyhinədir, çünki etiraz cümlələrinin atıfsız olaraq artmasını qəbul etmir.

Mətnin Ümumi Mənası: Birinci babın üçüncü məsələsinin üçüncü hissəsi; İki şey (məsələn, sifət və məvsuf, inne'nin ismi ilə xəbəri və s.) arasında olan etiraz, yəni cümlə-i mü'tərizədir. Azərbaycan Türkçəsində; "Bakı -Azərbaycanın paytaxtı- qışda çox soyuq olur" kimi bir cümlədə tire arasında olan cümlə etiraz cümləsidir və i'rabdan məkanı yoxdur. Müəllif mətnində misal olaraq gətirdiyi ayələri tam vermədiyi üçün...

Biz tam olaraq mövzunu ele alıb, etiraz cümlələrini göstərəcəyik. Musannif 75-ci ayə ilə 77-ci ayəni qeyd etmişdir. Bu iki ayə arasında qalan ayə cümlə-i mütərizədir. 75-ci ayədəki andın cavabı 77-ci ayədə verilmişdir; Vaqiə surəsi 75-ci ayə: فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ "Ulduzların yerlərinə and içirəm", Vaqiə surəsi 76-cı ayə: وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَّوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ "Və şübhəsiz ki, o - əgər bilsəydiniz - böyük bir anddır" Vaqiə surəsi 77-ci ayə: إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ "Şübhəsiz ki, o Qurani-Kərimdir" kimi. Bu ayələrdən 75-ci ayədə and vardır və bu anda cavab isə 77-ci ayədə verilir. Yəni "Mən ulduzların yerlərinə and içirəm ki, şübhəsiz o Qurani-Kərimdir" kimi. Buna görə də 76-cı ayə, and və andın cavabı arasında gəldiyi üçün cümlə-i mütərizədir. Bu cümlə-i mütərizə olan وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَّوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ ayəsində də başqa bir cümlə-i mütərizə vardır, o da لَّوْ تَعْلَمُونَ cümləsidir. Əslində cümlə-i mütərizəsiz إِنَّهُ لَقَسَمٌ عَظِيمٌ "Şübhəsiz ki, o böyük bir anddır" kimi. Lakin araya لَّوْ تَعْلَمُونَ cümləsi əlavə olunub və bu da bir etiraz cümləsidir. Burada etiraz və ya mütərizə sözlərini bir şeyi rədd etmək üçün deyil, arız olmaq mənasında başa düşün. لَّوْ تَعْلَمُونَ cümləsi sifət və məvsuf arasına girən bir cümlə-i mütərizədir. Burada məvsuf قَسَمٌ və onun sifəti isə عَظِيمٌ sözüdür. Bu cümlə-i mütərizə mübtəda-xəbər arasına, feil-fail arasına, sifət-məvsuf arasına, matuf ilə matufun iləyh arasına və bir-biri ilə əlaqəli olan iki sözün arasına girə bilər. İki şey arasında, Əbu Əlinin əksinə olaraq, bir cümlədə iki şey arasında birdən çox cümlə-i mütərizənin gəlməsi caizdir.