3-cü Məsələnin 1-ci Hissəsi

إِحْدَاهَا؛ اَلْمُبْتَدَأَةُ və buna həm də الْمُسْتَأْنَفَةُ deyilir, yəni yeni başlayan cümlə, misal; إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ (Kevser 1), və misal; إِنَّ الْعِزَّةَ لِلهِ جَمِيعًا (Yunus 65), əvvəlki ayədən sonra; فَلاَ يَحْزَنْكَ قَوْلُهُمْ (Yunus 65). Bu cümlə قَوْلُ lafzı ilə əlaqəli deyil, çünki mənası pozular, misal; لاَ يَسَّمَّعُونَ (Saffat 8), əvvəlki ayədən sonra; وَ حِفْظًا مِنْ كُلِّ شَيْطًانٍ مَارِدٍ (Saffat 7), və bu cümlə də nekre olan شَيْطًانٍ sözünə sifət deyil, çünki mənası pozular. Misallardan biri də şairin sözü; حَتَّى مَاءُ دِجْلَةَ أَشْكَالُ. Zeccac və İbn Derestəveyhə görə, حَتَّى الْإِبْتِدَائِيَّةِ sonra gələn cümlə (MƏƏU DİCLƏTƏ ƏŞKALU) حَتَّى ilə cər olunur. Lakin əksər nahiv alimləri bu fikirlə razılaşmır, çünki cər hərfləri əməli dayandırmır və İNNA sözünü kəsrə ilə oxumaq vacibdir, misal; مَرِضَ زَيْدٌ حَتَّى إِنَّهُمْ لاَ يَرْجُونَهُ. Əgər cər hərfi ان üzərinə daxil olsa, onun həmzəsi fətahlanır, misal; ذَلِكَ بِأَنَّ اللهَ هُوَ الْحَقُّ (Həcc 6).

إِحْدَاهَا Üçüncü məsələnin 7 hissəsindən birincisi; اَلْمُبْتَدَأَةُ ibtidai (mübtəda) yeni başlayan cümlədir, وَ تُسَمَّى belə cümləyə الْمُسْتَأْنَفَةُ (müstə'nəfə) və ya isti'naf (yenidən başlama) cümləsi də deyilir, yəni ya ibtidai, ya da isti'naf eyni mənadadır. Misal; إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ "Biz sənə Kevsəri verdik" (Kevser 1), və başqa misal; إِنَّ الْعِزَّةَ لِلهِ جَمِيعًا "Bütün üstünlük şübhəsiz Allahındır" (Yunus 65), əvvəlki ayədən sonra; فَلاَ يَحْزَنْكَ قَوْلُهُمْ "Onların sözü səni üzməsin" (Yunus 65). İNNA الْعِزَّةَ لِلهِ cümləsi قَوْلُ lafzı ilə əlaqəli deyil, çünki mənası pozular. Misal; لاَ يَسَّمَّعُونَ "Eşitməzlər" (Saffat 8), əvvəlki ayədən sonra; وَ حِفْظًا مِنْ كُلِّ شَيْطًانٍ مَارِدٍ "Bütün azğın şeytanlardan qorumaq üçün" (Saffat 7), və لاَ يَسَّمَّعُونَ cümləsi nekre olan شَيْطًانٍ sözünə sifət deyil, çünki mənası pozular. Misallardan biri də şairin sözü; حَتَّى مَاءُ دِجْلَةَ أَشْكَالُ "... hətta Dəclə çayı suyu boz olana qədər". Zeccac və İbn Derestəveyhə görə, حَتَّى الْإِبْتِدَائِيَّةِ sonra gələn cümlə cər olunur, lakin əksər nahiv alimləri bu fikirlə razılaşmır, çünki cər hərfləri əməli dayandırmır və İNNA sözünü kəsrə ilə oxumaq vacibdir, misal; مَرِضَ زَيْدٌ حَتَّى إِنَّهُمْ لاَ يَرْجُونَهُ "Zeyd xəstələndi, hətta onlar (Zeydi tanıyanlar) ondan ümidini kəsdilər". Əgər cər hərfi ان üzərinə daxil olsa, onun həmzəsi fətahlanır, yəni ENNA olur, yuxarıda INNEHUM oxuduq, deməli, ondan əvvəlki حَتَّى cər deyil, حَتَّى الْإِبْتِدَائِيَّةِdir. Misal; ذَلِكَ بِأَنَّ اللهَ هُوَ الْحَقُّ "Bu (yaradılış) iş, Haqq olan Allah sayəsindədir" (Həcc 6).

Mətnin Ümumi Mənası: Birinci babın üçüncü məsələsinin birinci hissəsi mübtəda, ibtidai və ya digər adı ilə müstə'nəfə və ya isti'naf, yəni ilk dəfə, yenidən başlayan cümlədir. Qısaca isti'naf cümləsi, əvvəlki cümlə ilə əlaqəsi olmayan cümlədir. Misal üçün أَكَلْتُ تُفَّاحَةً "Bir alma yedim" cümləsi ibtidai və ya isti'naf cümləsidir. Çünki əvvəlki hadisə ilə əlaqəsi yoxdur. Əgər sual olsa "nə yedin?", cavab olaraq "alma yedim" desəm belə, bu cümlə müstə'nəfə cümlədir.

İsti'naf və ya ibtidai cümləyə misal;

إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ

"Biz sənə Kevsəri verdik" ayəsində إِنَّ fiilə bənzər hərf, ـنَا birləşmiş zamir və İNNA-nın mahallen mənsub ismi, أَعْطَى naqis keçmiş fiil, ـنَا birləşmiş zamir və أَعْطَى fiilinin faili, mahallen mərfu, ـكَ mənsub ayrılmış zamir və أَعْطَى fiilinin birinci məfulu, الْكَوْثَرَ sözü isə أَعْطَى fiilinin ikinci məfuludur və nasb əlaməti sonundakı zahir fətahdır. أَعْطَيْنَا fiil cümləsi İNNA-nın mahallen mərfu xəbəridir. İNNA, ismi və xəbəri ilə birlikdə isti'naf cümləsidir (ibtidai cümlədir) və irabda mahali yoxdur.

Digər misallara keçsək;

Musannif yuxarıda Yunus və Saffat surələrindən ardıcıl ayələr zikr etdi. Yunus surəsi 65-ci ayəsi;

وَلاَ يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلّهِ جَمِيعًا هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ

“Onların sözü səni üzməsin, şübhəsiz ki, üstünlük tamamilə Allaha məxsusdur və O eşidən və biləndir” kimidir. Musannıf bu ayə-i kərimədə əvvəlcə إِنَّ الْعِزَّةَ لِلّهِ جَمِيعًا ifadələrini qeyd edir. Bu hissə قَوْلُهُمْ hissəsindən sonra gəldiyi üçün, bəlkə də kəlamın məqulu olma ehtimalı var mı deyə düşünülə bilər, amma mənanın pozulacağı üçün kəlamın məqulu, yəni kəlamın hekayəsi olan bir cümlə deyil deyir. Yəni قَالَ və ya يَقُولُ və ya قُلْتُ kimi قَوْلٌ məstərindən törəyən və birinin dediyi cümlə kəlamın (kəlam ifadəsinin ki, ekulu olar, nekulu olar) məqulu, yəni hekayəsi olan cümlədir. Məsələn; Dedi ki, “bu gün onu heç görmədim”, dedi ki ifadəsi kəlam, bu gün onu heç görmədim cümləsi isə o kəlamın məquludur. Ayəyə qayıtsaq قَوْلُهُمْ ifadəsi kəlamdır və sonrasında gələn cümlə, yəni إِنَّ الْعِزَّةَ لِلّهِ جَمِيعًا cümləsi kəlamın məqulu kimi görünsə də, deyil. Çünki إِنَّ الْعِزَّةَ لِلّهِ جَمِيعًا cümləsini kəlamın məqulu olaraq saysaq وَلاَ يَحْزُنْكَ ifadəsi ilə birlikdə məna pozular. Yəni belə olar; Onların sözü: “Şübhəsiz ki, üstünlük tamamilə Allaha məxsusdur” kimi ki, onların bu sözü peyğəmbəri niyə üzsün ki? Buna görə də إِنَّ الْعِزَّةَ لِلّهِ جَمِيعًا cümləsi ilk dəfə deyilmiş olmamasına baxmayaraq, yəni öncəsində وَلاَ يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ ifadələri olmasına baxmayaraq, cümlə-i isti’nafiyyədir.

Musannıfın misal gətirdiyi Saffat surəsi 7 və 8-ci ayələrə baxaq, 7-ci ayə;

وَ حِفْظًا مِنْ كُلِّ شَيْطًانٍ مَارِدٍ

“və bütün azğın şeytanlardan qorumaq üçün..” kimi və 8-ci ayə isə;

لَا يَسَّمَّعُونَ إِلَى الْمَلَإِ الْأَعْلَى وَيُقْذَفُونَ مِن كُلِّ جَانِبٍ

“(O şeytanlar) Məle-i Ala-nı (yüksək mələklər topluluğunu) dinləyə bilməzlər (eşidə bilməzlər) və hər tərəfdən şiddətlə qovulurlar, atılırlar!” şəklindədir. لَا يَسَّمَّعُونَ cümləsi شَيْطًانٍ olan nekire ifadənin sifəti və ya halı deyil. Çünki لَا يَسَّمَّعُونَ ifadəsini شَيْطًانٍ ifadəsinə sifət və ya ondan hal etsək, məna pozular. Belə ki; eşitməyən şeytandan niyə qorunmaq lazım olsun ki? Çünki 6-cı ayə-i kərimədə;

إِنَّا زَيَّنَّا السَّمَاء الدُّنْيَا بِزِينَةٍ الْكَوَاكِبِ

“Biz dünya səmasını planetlərlə bəzədik” deyilir. Buna görə də bu planetlərlə bəzədilən səma azğın şeytandan qorumaq üçün bir işdir, çünki şeytan olan cinlər mələkləri dinləyirdilər. Allah da deyir ki, mən səmanı planetlərlə bəzədim, artıq o yüksək topluluğu dinləyə bilməzlər deyir. Buna görə də şeytan olan cinlərin mələkləri dinləməsi istənilmir. Necə olur ki, nekire gələn شَيْطًانٍ ifadəsinə لَا يَسَّمَّعُونَ ifadəsini sifət və ya hal edirik? Məna pozulacağı üçün لَا يَسَّمَّعُونَ cümləsi isti’naf cümləsidir. Yəni yenidən başlayan bir cümlədir.

Şairin bu sözü ayələrin misli kimidir;

فَمَا زَالَتِ الْقَتْلَى تَمُجُّ دِمَاءَهَا بِدِجْلَةَ

“Döyüş qanını Dicləyə axıtmağa davam etdi”

حَتَّى مَاءُ دِجْلَةَ أَشْكَالُ

“Hətta Diclənin suyu (qırmızımtıl) boz olana qədər” kimi. İkinci tərkib olan حَتَّى مَاءُ دِجْلَةَ أَشْكَالُ tərkibindəki حَتَّى ifadəsini Zeccac və İbn-i Deresteveyhi adlı iki alim hətta-i ibtidaiyyə olaraq görür, amma ondan sonra gələn مَاءُ دِجْلَةَ أَشْكَالُ ifadəsini hətta ilə (hərfi-cər kimi görüb) cər məhəlində olduğunu deyirlər. Amma cumhurun fikri bu iki alimin əksinədir. Cumhurun birinci fikri hərfi-cər ilə əmələn tə’liq edilə bilməyəcəyidir. Yəni amili ləfzən əmələn ləğv edib mənən istifadə etmək hərfi-cərlər üçün deyil. Məsələn عَلِمَ feilində tə’liq edilə bilər. (İzhar kitabına baxa bilərsiniz). Cumhurun digər fikri isə;

مَرِضَ زَيْدٌ حَتَّى إِنَّهُمْ لاَ يَرْجُونَهُ

“Zeyd xəstələndi, hətta onlar (Zeydi tanıyanlar) ondan, yəni Zeyddən ümidlərini kəsdilər” tərkibində həttadan sonra gələn elif-nun maddəsinin kəsrə ilə olması ilə bağlıdır. Bu tərkibdə həttanı hərfi-cər kimi qəbul etsək, hərfi-cərdən sonra gələn elif-nun maddəsi fatha ilə enne kimi oxunar. Əgər həttanı hətta-i ibtidaiyyə kimi qəbul etsək, elif-nun maddəsi kəsrə ilə inne kimi oxunar. Zaten misalda innehum kimi oxunmuşdur və bu bizə həttanın hətta-i ibtidaiyyə olduğunu göstərir. Əlavə olaraq حَتَّى مَاءُ دِجْلَةَ أَشْكَالُ tərkibindəki hətta hərfi-cər olsa مَاء ifadəsi kəsrə ilə olmalı idi.

Hərfi-cərdən sonra gələn elif-nun maddəsinin fatha ilə oxunmasına misal;

ذَلِكَ بِأَنَّ اللهَ هُوَ الْحَقُّ

“Bu (yaradılış) iş, Haqq olan Allah ilədir, yəni onun sayəsindədir” ayə-i kəriməsində ba hərfi-cərindən sonra gələn elif-nun maddəsi fatha ilə enne kimi oxunmuşdur.