h. İki təəccüb feili

فِعْلاَ التَّعَجُّبِ

İkisi; مَا أَفْعَلَ زَيْدٌ və أَفْعِلْ بِهِ. Bu iki teəccüb feilinin qurulması yalnız üç hərfli, kökdən olan, mənası افْعَلَّ və افْعَالَّ bablarına aid olmayan fellərdən mümkündür. Əgər bu şərtlər yoxdursa, teəccüb ifadəsi üçün أَشَدَّ, أَبْلَغَ və bu kimi sözlərdən istifadə edilir; məsələn: مَا أَشَدَّ دَحْرَجَتَهُ "Onun yuvarlanması nə qədər şiddətli oldu", مَا أَكْثَرَ اسْتِخْرَاجَهُ "Onun çıxarması nə qədər çox oldu", مَا أَبْلَغَ سَوَادَهُ "Onun qaralığı nə qədər çox oldu", مَا أَقْبَحَ عَوَرَهُ "Onun şaşılığı nə qədər çirkin oldu". مَا sözünün, مَا أَفْعَلَ زَيْدًا cümləsində mübtəda, أَفْعَلَ isə xəbər, زَيْدًا isə məf'ul olur.

Teəccüb (Təəccüblənmə) Feilləri

Təəccüblənmə feilləri مَا أَفْعَلَ və أَفْعِلْ بِ formasındadır. Məsələn, مَا أَفْعَلَ زَيْدًا "Zeyd nə qəribə etdi" və أَفْعِلْ بِزَيْدٍ "Zeyd nə qəribə etdi".

Teaccüb felləri yalnız rəng və ayıb bildirən أَفْعَلَّ və أَفْعَالَّ babları kimi olmayan sülasi mücərrəd fellərdən düzəldilir. Məsələn, عَوِرَ “Şaşı oldu” feli sülasi mücərrəd olsa da, ayıb ifadə etdiyi üçün yuxarıdakı şəkillərdə teaccüb qurmaq olmaz. Lakin ayıb və rəng ifadə etməyən və sülasi mücərrəd olmayan felləri teaccüb şəkilinə أَشَدَّ və أَبْلَغَ kimi fellər çatdırır. Təbii ki, bu ikinci teaccüb şəkili üçün أَشْدِدْ və أَبْلِغْ istifadə edirik, bu halda belə deyilir: مَا أَشَدَّ دَحْرَجَتَهُ “Onun yuvarlaması nə qədər şiddətli oldu” kimi və, مَا أَكْثَرَ اسْتِخْرَاجَهُ “Onun çıxarması nə qədər çox oldu” və, مَا أَبْلَغَ سَوَادَهُ “Onun qaralığı nə qədər çox oldu” və, مَا أَقْبَحَ عَوَرَهُ “Onun şaşılığı nə qədər çirkin oldu” ifadələrində مَا sözü mübtəda, ardından gələn أَشَدَّ, أَكْثَرَ, أَبْلَغَ kimi sözlər mübtəda olan مَا-nın xəbəridir. Sonra gələn sözlər teaccüb üçün düzəldilmək istənilən, yəni iradə olunan fellərin məstərləri olub, mansub məf'uldur, ondan sonrakı zamirlər isə muzafun ileyhdır. Zahir isim də ola bilər: مَا أَشَدَّ دَحْرَجَةَ زَيْدٍ “Zeydin yuvarlaması nə qədər şiddətlidir” və ya أَشْدِدْ بِدَحْرَجَةِ زَيْدٍ “Zeydin yuvarlaması nə də şiddətlidir” kimi. مَا أَفْعَلَ زَيْدًا ifadəsində مَا sözü شَيْءٌ mənasında nekirədir (nekirə olan söz normalda mübtəda ola bilməz, lakin fail mənasında olunca və ya sifətlənəndə ola bilər) mübtədadır, أَفْعَلَ feli bu mübtədanın mahallən mərfu xəbəridir, faili müstətir هُوَ olub مَا-ya racidir və زَيْدًا sözü isə أَفْعَلَ felinin məf'uludur.