Müstəsna
اَلْمُسْتَثْنَى
بِإِلاَّ، بَعْدَ كَلاَمٍ مُوجَبٍ، نَحْوُ؛ جَاءَنِي الْقَوْمُ إِلاَّ زَيْدًا، أَوْ بَعْدَ كَلاَمٍ غَيْرِ مُوجَبٍ، نَحْوُ؛ مَا جَاءَنِي إِلاَّ زَيْدًا. وَ إِنْ كَانَ الْفَصِيحُ هُوَ الْبَدَلُ وَ الْمُسْتَثْنَى الْمُقَدَّمُ، نَحْوُ؛ مَا جَاءَنِي إِلاَّ زَيْدًا أَحَدٌ. وَ الْمُسْتَثْنَى الْمُنْقَطِعُ، نَحْوُ؛ مَا جَاءَنِي أَحَدٌ إِلاَّ حِمَارًا. وَ حُكْمُ غَيْرِ، حُكْمُ الْاِسْمِ الْوَاقِعِ بَعْدَ إِلاَّ،تَقُولُ؛ جَاءَنِي الْقَوْمُ غَيْرَ زَيْدٍ، وَ مَا جَاءَنِي أَحَدٌ غَيْرَ زَيْدٍ وَ غَيْرُ زَيْدٍ
بِإِلاَّ "illa" ilə edilən müstəsna, بَعْدَ كَلاَمٍ مُوجَبٍ müsbət bir kəlamdan sonra, نَحْوُ misalı belədir; جَاءَنِي الْقَوْمُ إِلاَّ زَيْدًا "Mənə qövm gəldi, ancaq Zeyd istisna, Zeyd gəlmədi" kimi. أَوْ بَعْدَ كَلاَمٍ غَيْرِ مُوجَبٍ və ya mənfi kəlamdan sonra, نَحْوُ misalı belədir; مَا جَاءَنِي إِلاَّ زَيْدًا "Mənə heç kim gəlmədi, ancaq Zeyd gəldi, Mənə Zeyddən başqa heç kim gəlmədi" kimi. وَ إِنْ كَانَ الْفَصِيحُ əgər açıq şəkildə deyilsə, هُوَ الْبَدَلُ o bədəldir, وَ الْمُسْتَثْنَى الْمُقَدَّمُ və qabaqcadan müstəsna, نَحْوُ misalı belədir; مَا جَاءَنِي إِلاَّ زَيْدًا أَحَدٌ "Mənə Zeyddən başqa heç kim gəlmədi" kimi. وَ الْمُسْتَثْنَى الْمُنْقَطِعُ müstəsna-i munkatı; نَحْوُ misalı belədir; مَا جَاءَنِي أَحَدٌ إِلاَّ حِمَارًا "Mənə heç kim gəlmədi, ancaq eşşək istisna, o gəldi" kimi. وَ حُكْمُ غَيْر "ğayr" sözünün hökmü, حُكْمُ الْاِسْمِ الْوَاقِعِ بَعْدَ إِلاَّ "illa"dan sonra gələn ismin hökmü kimidir, تَقُولُ belə deyirsən; جَاءَنِي الْقَوْمُ غَيْرَ زَيْدٍ "Mənə qövm gəldi, Zeyd istisna, o gəlmədi" kimi, مَا جَاءَنِي أَحَدٌ غَيْرَ زَيْدٍ "Zeyddən başqa heç kim mənə gəlmədi" və ya مَا جَاءَنِي أَحَدٌ غَيْرُ زَيْدٍ "Zeyddən başqa heç kim mənə gəlmədi" kimi غَيْرُ və ya غَيْرَ olur.
Müstəsna
Müsbət kəlamdan sonra "illa" ilə edilən müstəsnanın misalı belədir;
جَاءَنِي الْقَوْمُ إِلاَّ زَيْدًا
"Mənə qövm gəldi, ancaq Zeyd istisna, Zeyd gəlmədi" tərkibindəki زَيْدًا kimi.
Və ya mənfi kəlamdan sonra illə ilə qurulan müstəsnanın nümunəsi belədir;
مَا جَاءَنِي إِلاَّ زَيْدًا
"Mənə heç kim gəlmədi, ancaq Zeyd gəldi, Mənə Zeyddən başqa heç kim gəlmədi" ifadəsindəki زَيْدًا kimi.
Əgər müstəsnanın cinsi göstərilərsə, o zaman həmin söz müstəsnadan bədəl olur və müstəsna ilə ondan əvvəl gəlir, nümunəsi;
مَا جَاءَنِي إِلاَّ زَيْدًا أَحَدٌ
"Mənə Zeyddən başqa bir adam gəlmədi" kimi.
Müstəsna-i münqətənin nümunəsi isə;
مَا جَاءَنِي أَحَدٌ إِلاَّ حِمَارًا
"Mənə heç kim gəlmədi, ancaq eşşək istisna, o gəldi" kimi.
Qeyr sözünün hökmü, illədən sonra gələn ismin hökmü kimidir, sən belə deyirsən;
جَاءَنِي الْقَوْمُ غَيْرَ زَيْدٍ
"Mənə qövm gəldi, Zeyd istisna, o gəlmədi" və ya;
مَا جَاءَنِي أَحَدٌ غَيْرَ زَيْدٍ
"Zeyddən başqa heç kim mənə gəlmədi" və ya,
مَا جَاءَنِي أَحَدٌ غَيْرُ زَيْدٍ
"Zeyddən başqa heç kim mənə gəlmədi" kimi غَيْرُ və ya غَيْرَ olur.