1-ci Məsələ

اَلْمَسْئَلَةُ الْأُولَى: فِي شَرْحِهَا. İndi bil ki, müfid (faydalı) olan sözə kəlam və cümlə deyilir. Müfid dedikdə, üzərində susmaq gözəl olan söz nəzərdə tutulur. Cümlə kəlamdan daha ümumidir; hər kəlam cümlədir, amma hər cümlə kəlam deyil. Məsələn, "قَامَ زَيْدٌ" (Zeyd qalxdı) ifadəsi, "إِنْ قَامَ زَيْدٌ قَامَ عَمْرٌو" (Əgər Zeyd qalxsa, Amr da qalxar) sözündə olduğu kimi, cümlə adlanır, amma kəlam adlanmır, çünki üzərində susmaq gözəl olmur.

Birinci məsələ birinci babın birinci məsələsidir: cümlənin şərhi haqqındadır. Bil ki, müfid (faydalı) olan sözə kəlam və cümlə deyilir. Müfid dedikdə, üzərində susmaq gözəl olan söz nəzərdə tutulur. Cümlə kəlamdan daha ümumidir; hər kəlam cümlədir, amma hər cümlə kəlam deyil. Məsələn, "قَامَ زَيْدٌ" (Zeyd qalxdı) ifadəsi, "إِنْ قَامَ زَيْدٌ قَامَ عَمْرٌو" (Əgər Zeyd qalxsa, Amr da qalxar) sözündə olduğu kimi, cümlə adlanır, amma kəlam adlanmır, çünki üzərində susmaq gözəl olmur.

Birinci Məsələ: Cümlənin şərhi haqqındadır. Müfid, yəni faydalı olan sözün kəlam və cümlə adlandırıldığını bil. Yəni faydalı dedikdə, üzərində susmaq gözəl olan söz nəzərdə tutulur. Bundan əlavə, cümlənin kəlamdan daha ümumi olduğunu və hər kəlamın cümlə, amma hər cümlənin kəlam olmadığını da bil. Bu misalda görmürsənmi ki;

قَامَ زَيْدٌ

"Zeyd qalxdı" ifadəsi feil və faildən ibarətdir. Bu ifadəni qarşı tərəf dedikdə, onu dinləyən üçün susmaq gözəl olur. Çünki əməl tam şəkildə baş verir. Bu ifadə həm feil cümləsi, həm də üzərində susmaq gözəl olduğu üçün kəlamdır.

Sənin bu sözündə də;

إِنْ قَامَ زَيْدٌ قَامَ عَمْرٌو

"Əgər Zeyd qalxsa, Amr da qalxar" ifadəsi araşdırıldıqda, şərt cümləsi olduğu görünür. Lakin bu cümləni dinləyən üçün susmaq gözəl olmadığı üçün kəlam sayılmır. Kəlam elə olmalıdır ki, onu dinləyənin bütün marağı aradan qalxsın. Bu misal cümlə adlandırılır, amma kəlam adlandırılmır. Çünki bu cümləni dinləyən üçün üzərində susmaq gözəl olmur.