Mübtəda və Xəbəri

اَلْمُبْتَدَأُ وَ خَبَرُهُ

وَ حَقُّ الْمُبْتَدَإِ أَنْ يَكُونَ مَعْرِفَةً وَ قَدْ يَجِيءُ نَكِرَةً، نَحْوُ؛ شَرٌّ أَهَرَّ ذَا نَابٍ. وَ حَقُّ الْخَبَرِ أَنْ يَكُونَ نَكِرَةً وَ قَدْ يَجِيئَانِ مَعْرِفَتَيْنِ، نَحْوُ؛ اَللهُ إِلَهُنَا وَ مُحَمَّدٌ نَبِيُّنَا. وَ الْخَبَرُ عَلَى نَوْعَيْنِ، مُفْرَدٌ، نَحْوُ؛ زَيْدٌ غُلاَمُكَ، وَ جُمْلَةٌ، وَ هِيَ عَلَى أَرْبَعَةِ أَضْرُبٍ؛ فِعْلِيَّةٌ، نَحْوُ؛ زَيْدٌ ذَهَبَ أَبُوهُ، وَ اسْمِيَّةٌ، نَحْوُ؛ عَمْرٌو أَخُوهُ ذَاهِبٌ، شَرْطِيَّةٌ، نَحْوُ؛ زَيْدٌ إِنْ يُكْرِمْنِي أُكْرِمْهُ، ظَرْفِيَّةٌ، نَحْوُ؛ خَالِدٌ أَمَامَكَ وَ بِشْرٌ مِنَ الْكِرَامِ. وَ لاَ بُدَّ فِي الْجُمْلَةِ مِنْ ضَمِيرٍ يَرْجِعُ إِلَى الْمُبْتَدَإِ إِلاَّ إِذَا كَانَ مَعْلُومًا، نَحْوُ؛ اَلْبُرُّ الْكُرُّ بِسِتِّينَ دِرْهَمًا. وَ قَدْ يُقَدَّمُ الْخَبَرُ عَلَى الْمُبْتَدَإِ، نَحْوُ؛ مُنْطَلِقٌ زَيْدٌ. وَ يَجُوزُ حَذْفُ أَحَدِهِمَا عِنْدَ الدَّلاَلَةِ، قَالَ اللهُ تَعَالَى؛ فَصَبْرٌ جَمِيلٌ يوسف ١٨

Mübtədənin haqqı odur ki, marifə olsun, lakin bəzən mübtəda nekirə olaraq gələ bilər, misal; شَرٌّ أَهَرَّ ذَا نَاب "Şər, itə hürməyə səbəb oldu" ifadəsindəki شَرٌّ sözü nekirədir. Xəbərin haqqı isə nekirə olmaqdır, lakin bəzən mübtəda və xəbər marifə olaraq gələ bilər, misal; اَللهُ إِلَهُنَا "Allah bizim ilahımızdır" və مُحَمَّدٌ نَبِيُّنَا "Məhəmməd bizim peyğəmbərimizdir" kimi. Xəbər iki növə bölünür: birincisi müfrəd olur, misal; زَيْدٌ غُلاَمُكَ "Zeyd sənin oğlundur" kimi. İkincisi cümlə olur və bu da dörd növə bölünür: birincisi fiil cümləsi olur, misal; زَيْدٌ ذَهَبَ أَبُوهُ "Atası gedən Zeyddir" kimi. İkincisi isim cümləsi olur, misal; عَمْرٌو أَخُوهُ ذَاهِبٌ "Qardaşı gedən Amrdır" kimi. Üçüncüsü şərt cümləsi olur, misal; زَيْدٌ إِنْ يُكْرِمْنِي أُكْرِمْهُ "Əgər mənə hörmət edərsə, mən də ona hörmət edəcəyəm Zeyddir" kimi. Dördüncüsü zərf cümləsi olur, misal; خَالِدٌ أَمَامَكَ "Xalid sənin qarşındadır" və بِشْرٌ مِنَ الْكِرَامِ "Bişr kərəmli insanlardandır" kimi. Cümlədə mübtədəyə qayıdan bir zamir olmalıdır, yalnız xəbər cümləsi məlum olarsa, zamirə ehtiyac yoxdur, misal; اَلْبُرُّ الْكُرُّ بِسِتِّينَ دِرْهَمًا "Bir ölçek buğda altmış dirhəmə" kimi. Bəzən xəbər mübtədadan əvvəl gələ bilər, misal; مُنْطَلِقٌ زَيْدٌ "Zeyd gedicidir" kimi. Mübtəda və xəbərdən birinin silinməsi də caizdir, əgər bir dəlil varsa, Allah Təala buyurur: فَصَبْرٌ جَمِيلٌ "O halda gözəl bir səbir" Yusuf 18

Mübtəda və Xəbəri

Mübtədanın haqqı marifə olmaqdır, lakin bəzən nekirə olaraq gələ bilər, misal;

شَرٌّ أَهَرَّ ذَا نَاب

"Şər, itə hürməyə səbəb oldu" kimi.

Xəbərin haqqı nekirə olmaqdır, lakin mübtəda və xəbər bəzən marifə olaraq gələ bilər, misal;

اَللهُ إِلَهُنَا

"Allah bizim ilahımızdır" və,

مُحَمَّدٌ نَبِيُّنَا

"Məhəmməd bizim peyğəmbərimizdir" kimi.

Xəbər iki hissəyə bölünür. Birincisi, xəbər müfrəd olur, misalı;

زَيْدٌ غُلاَمُكَ

"Zeyd sənin oğlundur" kimi.

İkincisi, xəbər cümlə olur. Xəbərin cümlə olması dörd yerə bölünür. Birincisi, xəbər fel cümləsi olur, misalı;

زَيْدٌ ذَهَبَ أَبُوهُ

"Atası gedən Zeyddir" ifadəsində ذَهَبَ أَبُوهُ sözü زَيْدٌ sözünün xəbəridir və fel cümləsidir.

İkincisi, xəbər isim cümləsi olur, misalı;

عَمْرٌو أَخُوهُ ذَاهِبٌ

"Qardaşı gedən Amrdır" ifadəsində أَخُوهُ ذَاهِبٌ sözü عَمْرٌو sözünün xəbəridir və isim cümləsidir.

Üçüncüsü, xəbər şərt cümləsi olur, misalı;

زَيْدٌ إِنْ يُكْرِمْنِي أُكْرِمْهُ

"Əgər mənə ikram etsə, mən də ona ikram edəcəyəm Zeyddir" ifadəsində إِنْ يُكْرِمْنِي أُكْرِمْهُ cümləsi زَيْدٌ sözünün xəbəridir və şərt cümləsidir.

Dördüncüsü, xəbər zərf cümləsi olur, misalı;

خَالِدٌ أَمَامَكَ

"Xalid qarşındadır" ifadəsində أَمَامَكَ sözü zərf olub خَالِدٌ sözünün xəbəridir.

بِشْرٌ مِنَ الْكِرَامِ

"Bişr kramdandır" kimi.

Xəbər yuxarıda qeyd olunduğu kimi cümlə olduqda, mübtədəyə dönən bir zamirdən qaçmaq olmaz. Lakin xəbər cümləsi məlum olarsa, mümkündür, misalı;

اَلْبُرُّ الْكُرُّ بِسِتِّينَ دِرْهَمًا

"Bir ölçək (kurr-mikyal) buğda altmış dirhəm" ifadəsində اَلْبُرُّ "buğda" sözü mübtəda, الْكُرُّ "bir ölçək" sözü ikinci mübtədadır. Lakin الْكُرُّ بِسِتِّينَ دِرْهَمًا sözü اَلْبُرُّ sözünün xəbəridir. Cümlə əslində اَلْكُرُّ مِنَ الْبُرِّ "Buğdadan bir ölçək" və ya اَلْبُرُّ الْكُرُّ مِنْهُ "Bir ölçək buğda" olmalı idi. Lakin sözün gəldiyi kimi مِنْهُ sözü hazf olunub. Nəticədə الْكُرُّ بِسِتِّينَ دِرْهَمًا sözü اَلْبُرُّ sözünün məlum olan xəbəridir, buna görə də mübtədəyə dönən zamir olmaması caizdir.

Bəzən xəbər mübtədadan əvvəl gətirilir, misalı;

مُنْطَلِقٌ زَيْدٌ

"Zeyd gedicidir" ifadəsində مُنْطَلِقٌ sözü qabaqcıl xəbər, زَيْدٌ sözü isə sonrakı mübtədadır.

Bəzən bir dəlil olduqda mübtəda və ya xəbərdən biri hazf oluna bilər, Allah-Təalanın bu sözündə olduğu kimi;

فَصَبْرٌ جَمِيلٌ

"O halda gözəl bir səbir" ifadəsində mübtədanın mübtədası hazf olunub və təqdiri أَمْرِي şəklindədir, yəni ifadə أَمْرِي صَبْرٌ جَمِيلٌ kimidir. Ya da xəbəri hazf olunub və təqdiri أَجْمَلُ şəklindədir. Yəni ifadə فَصَبْرٌ جَمِيلٌ أَجْمَلُ kimidir.