Münada

اَلْمُنَادَى

وَ مِنْهُ الْمُنَادَى؛ وَ إِنَّمَا يُنْصَبُ مُضَافًا كَـيَا عَبْدَ اللهِ أَوْ شِبِيهًا بِالْمُضَافِ كَـيَا حَسَنًا وَجْهُهُ وَ يَا طَالِعًا جَبَلاً وَ يَا رَفِيقًا بِالْعِبَادِ، أَوْ نَكِرَةً غَيْرَ مَقْصُودَةٍ كَقَوْلِ الْأَعْمَى؛ يَا رَجُلاً خُذْ بِيَدِي. وَ الْمُفْرَدُ الْمَعْرِفَةُ يُبْنَى عَلَى مَا يُرْفَعُ بِهِ، كَيَا زَيْدُ وَ يَا زَيْدَانِ وَ يَا زَيْدُونَ وَ يَا رَجُلُ، لِمُعَيَّنٍ. فَصْلٌ: وَ تَقُولُ يَا غُلاَمُ، بِالثَّلاَثِ؛ وَ بِالْيَاءِ فَتْحًا وَ إِسْكَانًا وَ بِالْأَلِفِ، وَ يَا أَبَتِ وَ يَا أُمَّتِ وَ يَا بْنَ أُمَّ وَ يَا بْنَ عَمَّ، بِفَتْحٍ وَ كَسْرٍ، وَ إِلْحَاقُ الْأَلِفِ أَوِ الْيَاءِ لِلْأَوَّلَيْنِ قَبِيجٌ وَ لِلْآخِرِينَ ضَعِيفٌ.

وَ مِنْهُ الْمُنَادَى və ondan münada; münada mefulü bih’dendir. وَ إِنَّمَا يُنْصَبُ yalnız nasb olunur, مُضَافًا muzaf kimi; يَا عَبْدَ اللهِ “Ey Allahın qulu”, أَوْ شِبِيهًا بِالْمُضَافِ ya şibh-i muzaf kimi; يَا حَسَنًا وَجْهُهُ “Ey üzü gözəl olan”, وَ يَا طَالِعًا جَبَلاً “Ey dağa çıxan”, وَ يَا رَفِيقًا بِالْعِبَادِ “Ey qulların dostu” kimi, أَوْ نَكِرَةً ya da nekire, qeyri-məqsudə olan, yəni məqsəd edilməyən; كَقَوْلِ الْأَعْمَى kor adamın sözündə olduğu kimi; يَا رَجُلاً خُذْ بِيَدِي “Ey adam, əlimi tut”. وَ الْمُفْرَدُ الْمَعْرِفَةُ marifə olan müfred isim, يُبْنَى mebni olur, مَا يُرْفَعُ بِهِ üzərinə, yəni ref olunan hal üzrə; يَا زَيْدُ “Ey Zeyd”, يَا زَيْدَانِ “Ey iki Zeyd”, يَا زَيْدُونَ “Ey Zeydlər”, يَا رَجُلُ “Ey adam” – bu ifadələr müəyyən şəxs üçün istifadə olunur. فَصْلٌ: وَ تَقُولُ يَا غُلاَمُ “Ey oğlan” sözünü üç şəkildə deyə bilərsən; وَ بِالْيَاءِ فَتْحًا ya ilə fətah, وَ إِسْكَانًا və sükun, وَ بِالْأَلِفِ və elif ilə; yəni يَا غُلاَمُ, يَا غُلاَمَ, يَا غُلاَمِ kimi oxuya bilərsən. يَا أَبَتِ “Ey ata”, يَا أُمَّتِ “Ey ana”, يَا بْنَ أُمَّ “Ey anamın oğlu”, يَا بْنَ عَمَّ “Ey əmimin oğlu” kimi ifadələrdəki münadalar fətah və kəsrə ilə olur. وَ إِلْحَاقُ الْأَلِفِ أَوِ الْيَاءِ və elif və ya hərfinin əlavə olunması, ilk iki misalda – يَا أَبَتِ “Ey ata”, يَا أُمَّتِ “Ey ana” – çirkin sayılır, son iki misalda – يَا بْنَ أُمَّ “Ey anamın oğlu”, يَا بْنَ عَمَّ “Ey əmimin oğlu” – zəifdir.

Münada

Münada mefulü bih’dendir. Münada olan söz muzaf olduqda nida hərfi ilə nasb olunur, misal:

يَا عَبْدَ اللهِ

“Ey Allahın qulu” ifadəsindəki عَبْدَ sözü kimi. Və ya münada olan söz şibh-i muzaf olduqda nida hərfi ilə nasb olunur, misal:

يَا حَسَنًا وَجْهُهُ

“Ey üzü gözəl olan” ifadəsindəki حَسَنًا sözü və,

يَا طَالِعًا جَبَلاً

“Ey dağa qalxan” ifadəsində طَالِعًا sözü və,

يَا رَفِيقًا بِالْعِبَادِ

“Ey qulların dostu” ifadəsindəki رَفِيقًا kimi.

Və ya münada, nəzərdə tutulmamış bir nekire olarsa, nida hərfi tərəfindən nəsb olunur, misalı;

-Gözləri görməyən birinin kiməsə belə deməsi kimi;

يَا رَجُلاً خُذْ بِيَدِي

“Ey adam, əlimi tut” ifadəsində رَجُلاً sözü mənsublu münadadır.

Mərifə olan müfrəd, özü ilə mərfu olan şey (hərf) üzərinə məbni edilir, misalı;

يَا زَيْدُ

“Ey Zeyd” və,

يَا زَيْدَانِ

“Ey iki Zeyd” və,

يَا زَيْدُونَ

“Ey Zeydlər” və,

يَا رَجُلُ

“Ey adam” ki, bu ifadə müəyyən birisi üçün mümkündür.

يَا غُلاَمُ

“Ey oğul” ifadəsində münada olan غُلاَمْ sözünü üç hərəkə ilə də deyə bilərsən. غُلاَمْ sözü ya-i mütəkəllimə muzaf olduğu zaman fətə, sükun və elif ilə oxuna bilər.

Aşağıda veriləcək ifadələrdəki münadalar fətə və kəsrə ilə oxuna bilər;

يَا أَبَتِ

“Ey atacağım”

يَا أُمَّتِ

“Ey anacağım”

يَا بْنَ أُمَّ

“Ey anamın oğlu”

يَا بْنَ عَمَّ

“Ey əmimin oğlu” kimi.

Lakin bu dörd misaldan ilk ikisinə elif və ya hərfi əlavə etmək çirkin sayılır, son iki misalda isə elif və ya əlavə etmək zəifdir.