Əmr-i Qayıb və Əmr-i Hazır'ı Cəzm edən Ədat

وَ يَنْجَزِمُ آخِرُهُ فِي الْغَائِبِ بِاللَّامِ إِجْمَاعًا، لِأَنَّ اللَّامَ مُشَابِهَةٌ بِكَلِمَةِ الشَّرْطِ فِي النَّقْلِ وَ كَذَلِكَ الْمُخَاطَبُ عِنْدَ الْكُوفِيِّينَ لِأَنَّ أَصْلَ إِضْرِبْ لِتَضْرِبْ عِنْدَهُمْ وَ مِنْ ثَمَّةَ قَرَأَ النَّبِيُّ عَلَيْهِ وَ السَّلاَمُ فَبِذَلِكَ فَلْتَفَرَحُوا يُونُسُ ٥٨، فَحُذِفَتِ اللَّامُ لِكَثْرَةِ الْإِسْتِعْمَالِ ثُمَّ حُذِفَتْ عَلاَمَةُ الْإِسْتِقْبَالِ لِلْفَرْقِ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ الْمُضَارِعِ فَبَقِيَ الضَّادُ سَاكِنًا وَ اجْتُلِبَتْ هَمْزَةُ الْوَصْلِ وَ وُضِعَتْ مَوَاضِعَ عَلاَمَةِ الْإِسْتِقْبَالِ وَ أُعْطِيَ لَهُ أَثَرُ عَلاَمَةِ الْإِسْتِقْبَالِ كَمَا أُعْطِيَ لِفَاءِ رُبَّ عَمَلُ رُبَّ فِي مِثْلِ قَوْلِ الشَّاعِرِ؛

فَمِثْلِكِ حُبْلَى قَدْ طَرَقْتُ وَ مُرْضِعٍ

فَالْهَيْتُهَا عَنْ ذِي تَمَائِمَ مُحْوِلِ

وَ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ مَبْنِيٌّ؛ لِأَنَّ الْأَصْلَ فِي الْأَفْعَالِ الْبِنَاءُ. وَ إِنَّمَا أُعْرِبَ الْمُضَارِعُ لِمُشَابَهَةٍ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ الْإِسْمِ وَ لَمْ يَبْقَى الْمُشَابَهَةُ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ الْأَمْرِ بِحَذْفِ حَرْفِ الْمُضَارَعَةِ وَ مِنْ ثَمَّةَ قِيلَ؛ قَوْلُهُ تَعَالَى؛ فَلْتَفْرَحُوا مُعْرَبٌ بِالْإِجْمَاعِ لِوُجُودِ عِلَّةِ الْإِعْرَابِ وَ هِيَ حَرْفُ الْمُضَارَعَةِ

وَ يَنْجَزِمُ və cezm olunması, آخِرُهُ əmr feilinin sonunun, فِي الْغَائِبِ qayıb şəklində, بِاللَّامِ lam hərfi ilə, إِجْمَاعًا icma ilə, yəni ortaq fikir ilə, لِأَنَّ اللَّامَ çünki lam hərfi, مُشَابِهَةٌ oxşardır, بِكَلِمَةِ الشَّرْطِ şərt sözünə, فِي النَّقْلِ nəql zamanı. وَ كَذَلِكَ الْمُخَاطَبُ eyni şəkildə müxatab şəklində də, عِنْدَ الْكُوفِيِّينَ Kufilərə görə belədir, لِأَنَّ أَصْلَ إِضْرِبْ çünki "ıdrib-vur" əmr hazır feilinin əsli; لِتَضْرِبْ kimidir. (Normalda lam-ul-əmr hərfi qayıb şəklinə gəlir. Müxatab şəklinə gəlmir, onların xüsusi formaları var, yəni "ente" zamiri üçün "ıdrib" deyirik, "enti" zamiri üçün "ıdribi" deyirik. Əvvəllərinə lam gəlmir. Amma yuxarıda deyildiyi kimi Kufilər, müxatab şəklini də əmr edərkən əvvəlinə lam gətirir, yəni "tedribu" (sən vurursan) feilinin əmr forması onlara görə لِتَضْرِبْ kimidir.) عِنْدَهُمْ Kufilərə görə. وَ مِنْ ثَمَّةَ bu səbəbdən, قَرَأَ النَّبِيُّ عَلَيْهِ وَ السَّلاَمُ Peyğəmbər (s.a.s.) oxudu; فَبِذَلِكَ فَلْتَفَرَحُوا "Beləliklə bununla sevinin..." يُونُسُ ٥٨ Yunus 58. لِتَضْرِبْ əmr feilindən davam etsək; فَحُذِفَتِ اللَّامُ əmr lamı silindi, لِكَثْرَةِ الْإِسْتِعْمَالِ çox istifadə olunduğuna görə, ثُمَّ حُذِفَتْ sonra silindi, عَلاَمَةُ الْإِسْتِقْبَالِ muzari feilinin əlaməti, yəni muzariyyat hərfi ki feildə "te" hərfidir, لِلْفَرْقِ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ الْمُضَارِعِ əmr feili ilə muzari feili arasındakı fərq ortaya çıxsın deyə, فَبَقِيَ الضَّادُ سَاكِنًا sonra sakit "dad" hərfi qaldı, وَ اجْتُلِبَتْ هَمْزَةُ الْوَصْلِ vasıl həmzəsi gətirildi, yəni kənardan gətirildi, وَ وُضِعَتْ مَوَاضِعَ عَلاَمَةِ الْإِسْتِقْبَالِ muzariyyat hərfinin (istikbal əlaməti) yerinə qoyuldu, وَ أُعْطِيَ لَهُ və muzariyyat hərfinin yerinə qoyulan vasıl həmzəsinə verildi, أَثَرُ عَلاَمَةِ الْإِسْتِقْبَالِ muzariyyat hərfinin əlaməti, كَمَا أُعْطِيَ لِفَاءِ رُبَّ عَمَلُ رُبَّ tıpkı "rubbe" sözünün yerinə gələn "fa" edatına "rubbe"nin xüsusiyyətlərinin verilməsi kimi; فِي مِثْلِ قَوْلِ الشَّاعِرِ şairin bu sözlərində olduğu kimi; فَمِثْلِكِ sənin kimi neçə, حُبْلَى hamilə olan, قَدْ طَرَقْتُ getmişəm, وَ مُرْضِعٍ və əmizdirən qadın, فَالْهَيْتُهَا mən o kimi qadınları dü

şürmüşəm, boşa çıxarmışam, عَنْ ذِي تَمَائِمَ muska sahibi olan, مُحْوِلِ bir yaşında uşaq, ümumi mənası; “Mən sənin kimi neçə hamilə və əmzikli qadınları və hələ bir yaşında muskası olan uşağı olan qadınları boşa çıxarıb kişilərlə bir yerdə olmuşam” kimidir. Burada فَمِثْلِكِ sözündəki fa hərfi rubbe hərfi-cərri mənasındadır. وَ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ və Basralılara görə fellər, مَبْنِيٌّ mebnidir, لِأَنَّ الْأَصْلَ فِي الْأَفْعَالِ çünki fellərdə əsas olan, الْبِنَاءُ mebnilikdir. Buna görə də emr-i hazır da mebnidir. وَ إِنَّمَا أُعْرِبَ الْمُضَارِعُ lakin muzari feli mureb olması, لِمُشَابَهَةٍ oxşarlıqdan dolayıdır, بَيْنَهُ وَ بَيْنَ الْإِسْمِ onun və isim arasında, وَ لَمْ يَبْقَى الْمُشَابَهَةُ əmr lamı silindikdən sonra oxşarlıq qalmaz, بَيْنَهُ وَ بَيْنَ الْأَمْرِ isimlə əmr arasında, بِحَذْفِ حَرْفِ الْمُضَارَعَةِ muzariat hərfinin silinməsi ilə, وَ مِنْ ثَمَّةَ قِيلَ bu səbəbdən belə deyilmişdir; قَوْلُهُ تَعَالَى Allah-u Təalanın bu sözündə; فَلْتَفْرَحُوا “O halda sevinin..” مُعْرَبٌ بِالْإِجْمَاعِ buradakı muzari ismə oxşarlığına görə icmaən murebdir, لِوُجُودِ عِلَّةِ الْإِعْرَابِ irab səbəbinin mövcudluğuna görə, وَ هِيَ حَرْفُ الْمُضَارَعَةِ bu irab səbəbi də muzariat hərfidir. Metnin Ümumi Mənası: Emr-i gaib sigasının əmr lamı ilə cəzm olunması icmaən qəbul edilir. Çünki bu lam hərfi nəql məsələsində şərt edatı kimidir. Yəni xəbəri olan bir cümlə bu lam hərfi ilə inşa cümləsi olur. Şərt edatları da məlum olduğu kimi muzari feli cəzm edir. Kufililər, madem ki, gaib sigasında əmr feli lam ilə olur, o halda müxatab sigalarında da əmr (emr-i hazır) lam ilə olmalıdır deyirlər. Yəni إِضْرِبْ demək əslində لِتَضْرِبْ deməkdir deyirlər. Peyğəmbər isə Yunus surəsi 58-ci ayədəki bir kəlməni فَلْتَفَرَحُوا “O halda sevinin” kimi oxuyur. Əslində bu söz فَلِتَفَرَحُوا olmalı idi, amma bəzi şivələrə görə dəyişə bilir, daha əvvəl وَ هُوَ və huve-nin vehve kimi oxunuşu kimi. Sonra لِتَضْرِبُوا felindən, çox istifadə olunduğu üçün lam hərfi silinmişdir. Sonra qalan تَضْرِبُوا felindəki te muzariat hərfi də əmr felinin muzari felə oxşamaması üçün silinmişdir və sonra söz ضْرِبُوا olmuş və dad hərfi sakit qalmışdır. Bundan sonra silinən muzariat hərfinin yerinə bir vasıl hemzəsi gətirilmişdir və söz إِضْرِبُوا olmuşdur. Muzariat hərfinin təsiri də bu vasıl hemzəsinə verilmişdir. Bu təsir mureb yaradır. Şairin, yazacağımız şeirdəki sözlərdə rubbe hərfi-cərrinin yerinə fa hərfinin gəlməsi və rubbe sözünün təsirinin fa hərfinə keçməsini göstərəcəyik; فَمِثْلِكِ حُبْلَى قَدْ طَرَقْتُ وَ مُرْضِعٍ فَالْهَيْتُهَا عَنْ ذِي تَمَائِمَ مُحْوِلِ Bu misralarda فَمِثْلِكِ sözü əslində رُبَّ مِثْلِكِ “Sənin kimi neçə nəfər var ki” mənasındadır. Rubbe yerinə fa hərfi gəlib və önündəki sözü həm cərr edib, həm də mənanı qoruyub. Basralılara görə fellər əslində mebni olduğu üçün əmr feli də mebnidir. Lakin muzari felin mureb olması ismə oxşarlığındandır. Muzariat hərfi silindikdə isimlə əmr feli arasında oxşarlıq qalmaz. Yəni muzari feli murebdir və ismə oxşayır, amma bu oxşarlıq muzariat hərfindən dolayıdır. Bu muzariat hərfi silinərsə, muzari ismə oxşamaz. Beləliklə, muzari felindən yaranan əmr feli də ismə oxşamaz. Bu səbəbdən ayədəki فَلْتَفْرَحُوا sözündə irab səbəbi olduğu üçün icmaən murebdir. O irab səbəbi də muzariat hərfidir.