Bedelin Babı

بَابُ الْبَدَلِ

Əgər bir ad bir adla və bir fel bir fellə dəyişdirilərsə, bedel olan söz mübdəlun minh olan sözə bütün ə'rabda tabe olur və bu dörd qismə bölünür; şeydən şeyə bedel, bütövdən bir hissənin bedeli, iştimal bedeli və səhv bedeli. Məsələn: "Qalxan Zeyd, qardaşın", "Çörəyin üçdə birini yedim", "Mənə Zeyd fayda verdi, yəni (Zeyddən bedel) onun elmi", "Zeydi (bağışla) atı gördüm", bu ifadədə "atı" demək istədin, səhvən "Zeyd" dedin, sonra "Zeyd" sözünü dəyişdirib doğru olanı dedin.

Əgər bir ad bir adla və ya bir fel bir fellə dəyişdirilərsə, bedel olan söz mübdəlun minh olan sözə bütün ə'rabda tabe olur. Bedel, mübdəlun minh ilə arasındakı əlaqəyə görə dörd qismə bölünür; birincisi şeydən şeyə bedel, yəni bedel ilə mübdəlun minh arasında tam uyğunluq vardır; ikincisi bütövdən bir hissənin bedeli, yəni bedel mübdəlun minh-in bir hissəsidir; üçüncüsü iştimal bedeli, yəni bedel ilə mübdəlun minh fərqli bir cəhətdən əlaqə qurur; dördüncüsü səhv bedeli, yəni səhvən bir söz deyib sonra onu düzəldirsən, məsələn, "Əhməd" demək istədikdə səhvən "Mehmet" demək kimi. Misalları sənin bu ifadələrində olduğu kimidir: "Qalxan Zeyd, qardaşın", "Çörəyin üçdə birini yedim", "Mənə Zeyd fayda verdi, yəni (Zeyddən bedel) onun elmi", "Zeydi (bağışla) atı gördüm", bu ifadədə "atı" demək istədin, səhvən "Zeyd" dedin, sonra "Zeyd" sözünü dəyişdirib doğru olanı dedin.

Bedelin Babı

Bir ad bir adla və ya bir fel bir fellə dəyişdirildikdə, bedel olan söz mübdəlun minh olan sözə bütün ə'rabda tabe olur. Bedel, mübdəlun minh ilə arasındakı əlaqəyə görə dörd qismə bölünür; birincisi şeydən şeyə bedel, yəni bedel ilə mübdəlun minh ara

Burada tam uyğunluq vardır. İkincisi bedel-i bə’z minəl küll, yəni bütündən bir hissənin bedel kimi ifadə olunmasıdır. Üçüncüsü bedel-i iştimal isə bedel ilə mübdəlun minhin arasında çox əlaqəsiz bir tərəfdən bağ qurulması ilə baş verən bedel növüdür. Dördüncüsü isə bedel-i qalat, yəni səhvən deyilən bir sözün bedel kimi doğru olan sözlə əvəz olunmasıdır, misallar; قَامَ زَيْدٌ أَخُوكَ "Qardaşın Zeyd qalxdı" ifadəsində Zeyd qalxır, amma Zeyddən bedel olaraq qardaşın olan Zeyd nəzərdə tutulur və bedel ilə mübdəlun minhin eyni şey olduğu görünür. Bu bedelə bedel-i şey minəş-şey deyilir. أَكَلْتُ الرَّغِيفَ ثُلُثَهُ "Somunun üçdə birini yedim" ifadəsində yeyilən somundan bedel onun bir hissəsidir, yəni bə’zisi. Buna görə burada da bedel-i bə’z minəl küll vardır. نَفَعَنِي زَيْدٌ عِلْمُهُ "Mənə Zeyd, yəni (Zeyddən bedel) onun elmi fayda verdi" ifadəsində fayda verən Zeyddən bedel olaraq Zeydin elmi olması bizə Zeyd ilə elm arasında birbaşa bağ olmadığını göstərir. Zeyd ilə elm fərqli bir tərəfdən bağ qurur. Buna görə mübdəlun minh olan Zeyd sözündən bedel olaraq gətirilən "elmi" sözü bedel-i iştimaldır. Bedel-i iştimalda mübdəlun minhinə dönən bir zamir olur, əks halda bağ qurulmazdı. وَ رَأَيْتُ زَيْدًا الْفَرَسَ "Zeydi (bağışla) atı gördüm" ifadəsində isə Zeydi gördüm deyilir, amma bu səhvən deyilmiş olur. Yenidən fiil və fail qeyd etmədən doğru olan söz, ilk başda səhv olaraq deyilən sözün bedeli kimi qeyd olunur. Məhz belə səhv söz üzərindən edilən bedelə bedel-i qalat deyilir. Bu misalda "Atı gördüm" demək istəyirsən, amma səhvən "Zeydi gördüm" deyirsən. Sonra doğru olan "At" sözünü səhv olan "Zeyd" sözündən bedel kimi gətirirsən.