Vezinlərdəki Dəyişiklik

ثُمَّ إِنْ كَانَ قَلْبُ فِي الْمَوْزُونِ، قُلِبَتِ الزِّنَةُ مِثْلَهُ كَقَوْلِهِمْ فِي آدُرٍ أَعْفُلٍ وَ يُعْرَفُ الْقَلْبُ بِأَصْلِهِ كَنَاءَ يَنَاءُ مَعَ النَّأْئِ وَ بِأَمْثِلَةِ إِشْتِقَاقِهِ كَاَلْجَاهِ وَ اَلْحَادِي وَ الْقِسِيِّ وَ بِصِحَّتِهِ كَأَيِسَ وَ بِقِلَّةِ اسْتِعْمَالِهِ كَآرَامٍ وَ آدُرٍ وَ بِأَدَاءِ تَرْكِهِ إِلَى هَمْزَتَيْنِ عِنْدَ الْخَلِيلِ نَحْوَ جَاءٍ، أَوْ إِلَى مَنْعِ الصَّرْفِ بِغَيْرِ عِلَّةٍ عَلَى الْأَصَحِّ، نَحْوُ؛ أَشْيَاءَ، فَإِنَّهَا أَفْعَاءُ وَ قَالَ الْكِسَائِيُّ أَفْعَالٌ، وَ قَالَ الْفَرَّاءُ أَفْعَاءٌ وَ أَصْلُهَا أَفْعِلَاءُ وَ كَذَلِكَ الْحَذْفُ كَقَوْلِكَ فِي قَاضٍ فَاعٍ إِلاَّ أَنْ يُبَيَّنَ فِيهِمَا

ثُمَّ إِنْ كَانَ bundan sonra əgər olsa, قَلْبُ dəyişiklik, فِي الْمَوْزُونِ mövzuda, قُلِبَتِ الزِّنَةُ vəzində də o qəlb əməli olur, مِثْلَهُ كَقَوْلِهِمْ bu sözlərindəki kimi, فِي آدُرٍ âdur sözündəki kimi, أَعْفُلٍ vəznində, وَ يُعْرَفُ الْقَلْبُ qəlb əməli tanınır, بِأَصْلِهِ əsli ilə, نَاءَ يَنَاءُ felindəki kimi, مَعَ النَّأْئِ masdarı olan ne’yun sözündəki kimi, وَ بِأَمْثِلَةِ misalları ilə tanınır, إِشْتِقَاقِهِ ondan törəyən, اَلْجَاهِ وَ اَلْحَادِي وَ الْقِسِيِّ sözləri kimi, بِصِحَّتِهِ düzgünlüyü ilə tanınır, أَيِسَ kimi, بِقِلَّةِ اسْتِعْمَالِهِ istifadəsinin azlığı ilə tanınır, آرَامٍ وَ آدُرٍ kimi, بِأَدَاءِ yerinə yetirmə ilə, تَرْكِهِ إِلَى هَمْزَتَيْنِ iki həmzənin tərk edilib, عِنْدَ الْخَلِيلِ İmam Xəlil yanında, نَحْوَ misal; جَاءٍ kimi, أَوْ və, إِلَى مَنْعِ الصَّرْفِ qeyri-münsərifliyə, بِغَيْرِ عِلَّةٍ səbəbsiz, عَلَى الْأَصَحِّ ən doğru fikrə görə, نَحْوُ misal belədir; أَشْيَاءَ sözü kimi, فَإِنَّهَا bu söz ki, أَفْعَاءُ vəznindədir, وَ قَالَ الْكِسَائِيُّ Kissai deyir ki; أَفْعَالٌ vəznindədir, وَ قَالَ الْفَرَّاءُ Fərra da deyir ki; أَفْعَاءُ vəznindədir, amma أَصْلُهَا bu vəznin əsli də أَفْعِلَاءُ vəznindədir deyir, وَ كَذَلِكَ الْحَذْفُ bu şəkildə hazif, كَقَوْلِكَ فِي bu sözdə, قَاضٍ və فَاعٍ sözlərində baş verən hazif əməli kimi, إِلاَّ أَنْ يُبَيَّنَ فِيهِمَا ancaq qəlb olunan və hazif olunan sözlərdə masdarı ilə tanınmasının bəyan olunması baş vermir.

Mətnin Ümumi Mənası: Bundan sonra əgər mövzuda qəlb baş verərsə, o vəzində də mövzudakı kimi olur. Vəzinlərdə olan qəlb ilə mövzudakı qəlb üzərində diqqət çəkmək üçün qəlb sözü lüğətdə “ürək, ağıl, çevirmək və pozmaq” kimi mənaları ifadə edir. Vəzinlərdəki qəlb əməli isə sözün fa-ul-feli, ayn-ul-feli və lam-ul-felindən hər birini digərinin yerinə qoymaqdır. آدُرٌ sözündə olduğu kimi və bu felin vəzni أَعْفُلٌ şəklindədir, i'lâl prosesi;

Sonra hemze ma qabli meftuh olduğundan elif oldu, iki elif ise bir arada Hərf-i medd oldu. آدُرٌ Qalb əməli 6 vəchdə bilinir. Birincisi əsli ilə, yəni məzdar ilə bilinməlidir. Aslı نَأَيَ Ya elifə döndü نَأَى Elif ilə hemze yer dəyişdi نَاءَ Mövzusu da belə oldu فَلَعَ نَاءَ يَنَاءُ feiləri məzdarı olan النَّأْئُ ləfzı ilə bilinir və vəzin olaraq فَلَعَ يَفْلَعُ olur. İkinci qalb əməlində isə əsli vahid olan məzdarın misalları ilə bilinir. اَلْجَاهُ və اَلْحَادِي və الْقِسِيُّ kimi. اَلْجَاهُ ləfzının iştiqaqından alınan (bir neçə) misal تَوَجُّهٌ və مُوَاجَهَةً və تَوْجٍيهًا şəklindədir. Bu misallardan da başa düşülür ki, ayn ul-fiil ilə lam ul-fiil qalb-u məkan bil-məkan olub, yəni yer dəyişib جُوهٌ olduqdan sonra vav elifə qalb olunur və ləfz جَاهٌ olur və qalb əməlindən sonra bu ləfzın vəzni isə عَفْلٌ olur. اَلْحَادِي ləfzının emsile-i iştiqaqından bir neçə misal olaraq وَاحِدٌ və تَوْحِيدٌ və وَحْدَةٌ verilə bilər. Bu ləfzlər göstərir ki, اَلْحَادِي ləfzının əsli وَاحِدٌ ləfzıdır. Fa ul-fiil ilə lam ul-fiil qalb ul-məkan bil-məkan olub, elif sakin olduğundan ha hərfi elifin üzərinə təqdim olunub və حَادِو oldu və bundan sonra vav ya hərfinə qalb edildi və ləfz حَادِي oldu. Üçüncü qalb əməlində isə qalb olunanın səhhəti ilə bilinir. أَيِسَ ləfzı kimi. Əsli يَأْسَ şəklindədir və fa ul-fiili ilə lam ul-fiili yer dəyişmişdir. Dördüncü hissədə isə qalb olunan ləfzın az işlənməsi ilə bilinir. Beşinci qalb əməlində isə İmam Haliləyə görə iki hemzenin birləşməsinə səbəb verilməsi ilə bilinir, misal; جَاءٍ kimi. Bunun əsli جَائء şəklindədir. Mehmuz-u lam olub ecvef ism-i fail olan bu ləfzın lam ul-fiili ilə ayn ul-fiili yer dəyişdi və ləfz جَاءئ oldu və sonra جَاءٍ oldu. Altıncı hissədəki qalb əməli isə o qalb əməlini tərk etmək, illət olmadan qeyri-munsarifliyə səbəb olması ilə bilinir, Ferra və Kisai'nin düzgün fikrinə görə أَشْيَاءَ ləfzı üzərinə, bu ləfzın vəzni üçün أَفْعَاءُ deyilir. Lakin Kisai bu ləfzın vəzninə أَفْعَالٌ deyir. Ferra isə أَفْعَاءٌ deyir, amma bu vəznin əsli أَفْعِلَاءُ olduğunu bildirir, yəni أَشِييَاءُ kimi. Kəlimədə olan hazif də qalb kimidir, sənin قَاضٍ ləfzında olduğu kimi və bu ləfzın vəzni فَاعٍ şəklindədir. قَاضِيٌ olan ləfzdan lam ul-fiil hazf olunub قَاضٍ olursa, o halda فَاعِلٌ olan vəzində də eyni hazif əməli baş verir və فَاعٍ olur. Lakin maklub və mahzufun vəznlərinin əsllərini bəyan edərsək, əsli deyilir, misal آدُرٌ ləfzı, amma əsli vəzni أَفْعُلٌ və قَاضٍ ləfzı əsli vəzni فَاعِلٌ deyilir. 🤖

Müfrəd	دَارٌ
Əsl cəmi	أَدْوُرٌ
Vav hərəkəsini özündən əvvəlki hərfə verdi	أَدُورٌ
Vav həmzəyə çevrildi	أَدُؤرٌ
Həmzə ilə dal qəlb-i məkan bil-məkan oldular, yəni yerlərini dəyişdilər	أَءَدُرٌ