Binalardakı Zaid Hərflər

Ona ف (fa), ع (ayn) ve ل (lâm) ile ifadə edilir. Əgər ikinci və üçüncü lâm əlavə olunarsa, əlavə olan hərf öz ifadəsi ilə göstərilir, istisna olaraq, ifti'al babının tə'si dəyişdirilərsə, o tə ilə ifadə olunur. Əgər təkrar hərf ilhak və ya başqa səbəblə əlavə olunarsa, o əvvəlki ilə ifadə edilir. Əgər əlavə hərflərdən olarsa, yalnız dəlil varsa istisna edilir. Buna görə حلتیت (haltit) فِعْلِیل veznindədir, amma فِعْلِیت veznində deyil. سحنون (səhnun) və عثنون (üsnun) isə فُعْلُول veznindədir, فُعْلُون veznində deyil. Bunun səbəbi فُعْلُون vezninin olmamasıdır. Səhnun sözü, əgər fətah düzgün olarsa, فَعْلُون veznindədir, فَعْلُول veznində deyil, məsələn حمدون (həmdun) kimi. Bu فَعْلُون vezni xüsusi isimlərə aiddir, çünki فَعْلُول vezni nadirdir. صعفوق (sa'fuk) və خرتوب (xərtub) sözü zəifdir, سمنان (səmnan) sözü فَعْلَان veznindədir, خزعال (xəz'al) sözü nadirdir, بطنان (batnan) sözü فُعْلَان veznindədir və قرطاس (qırtas) sözü zəifdir, halbuki o ظهران (zuhuran) sözünün əksidir.

يُعَبَّرُ ifadə olunur, عَنْهَا isim və fiilin əsas quruluşlarından, بِالْفَاءِ fa ilə, وَ الْعَيْنِ ayn ilə, وَ اللَّامِ və lâm ilə. وَ مَا زَادَ və əlavə olarsa, بِلاَمٍ ثَانِيَةٍ وَ ثَالِثَةٍ ikinci və üçüncü lâm olaraq, قَيُعَبَّرُ o halda ifadə olunur, عَنِ الزَّائِدِ əlavə hərflərdən, بِلَفْظِهِ öz ifadəsi ilə, إِلاَّ yalnız ifadə olunmaz, الْمُبْدَلَ dəyişdirilən, مِنْ تَاءِ الْإِفْتِعَالِ ifti'al babının tə'sindən, فَإِنَّهُ çünki o hərf, بِالتَّاءِ tə ilə ifadə olunur, وَ إِلاَّ الْمُكَرَّرَ və təkrar hərf də öz ifadəsi ilə ifadə olunmaz, بِالْإِلْحَاقِ ilhakın, أَوْ لِغَيْرِهِ başqasının, فَإِنَّهُ çünki o əlavə hərf, بِمَا تَقَدَّمَهُ əvvəlki ilə ifadə olunur, وَ إِنْ كَانَ əgər olarsa, مِنْ حُرُوفِ الزِّيَادَةِ əlavə hərflərdən, إِلاَّ بِثَبَةٍ yalnız dəlil varsa istisna edilir, وَ مِنْ ثَمَّ və buna görə, كَانَ oldu, حلتیت sözü فِعْلِیل veznindədir, amma فِعْلِیت veznində deyil. سحنون və عثنون sözləri isə فُعْلُول veznindədir, فُعْلُون veznində deyil. Bunun səbəbi فُعْلُون vezninin olmamasıdır. سحنون sözü, əgər fətah düzgün olarsa, فَعْلُون veznindədir, فَعْلُول veznində deyil, حمدون kimi. Bu فَعْلُون vezni də xüsusi isimlərə aiddir, çünki فَعْلُول vezni nadirdir. صعفوق və خرتوب sözü zəifdir, سمنان sözü فَعْلَان veznindədir, خزعال sözü nadirdir, بطنان sözü فُعْلَان veznindədir və قرطاس sözü zəifdir, halbuki o ظهران sözünün əksidir.

Mətnin Ümumi Mənası: İsim və fiillərin əsas quruluşları fa, ayn və lâm hərfləri ilə ifadə olunur. Yəni üç hərfli bir isim və ya fiilin birinci hərfi fa, ikinci hərfi ayn və üçüncü hərfi də lâm olaraq ifadə olunur. Məsələn نَصَرَ fiilinin fa ul-fiili nun, ayn ul-fiili sa...

d və lam əl-feyl ra hərfidir. زَيْدٌ isminin fa əl-ismi zel, ayn əl-ismi ya və lam əl-ismi dal hərfidir. Əsas hərflərdən əlavə olan hərflər ikinci lam və üçüncü lam adlandırılır. Məsələn, دَحْرَجَ feyli ilə جَعْفَرْ isminin ikinci lam hərfləri ce və ra şəklindədir. حَجَمْرَشْ sözünün lam əl-əvvəli mim, lam əs-sani ra və lam əs-salisi şın şəklindədir. Əlavə olan hərflər sözlə adlandırılır. Məsələn, ضَارِبٌ sözündəki elif, elif-i zaide adlandırılır. Burada əlavə ilə nəzərdə tutulan şey, sözün əlavə hərf alıb mənaya işarə etməsi, əlavə hərf çıxarıldıqdan sonra həmin mənaya işarə etməməsidir. ضَارِبٌ sözündən əlavə elif çıxarılsa, ism-i fail mənası aradan qalxar. Lakin iftiâl babının ta’sından dəyişdirilmiş hərf sözlə adlandırılmaz, çünki bu hərf ta ilə adlandırılır, misal üçün; إِذْدَكَرَ sözündəki dal hərfi ta ilə adlandırılır, çünki ta hərfindən dəyişdirilmişdir. İlhak və ya ilhakdan başqa olanın təksiri və ya təşdidi üçün təkrar əlavə hərf də sözlə adlandırılmaqdan istisnadır. Yəni təkrar olan əlavə hərf özündən əvvəlki hərfin adı ilə adlandırılır, misal üçün; جَلْبَبَ sözündəki birinci ba hərfinə lam əl-feyl deyilir, lakin ilhak üçün əlavə olan ikinci ba da lam əl-feyl (ikinci) adlandırılır. Məsələn, قَطَّعَ feyli ki قَطْطَعَ şəklində şeddesiz yazsaq, birinci ta hərfi lam əl-feyldir, bu feylin mənasını təşdid etmək üçün gətirilən ikinci ta hərfi də lam əl-feyl adlandırılır. Bu səbəbdən جَلْبَبَ feylinin vəzni فَعْلَلَ olub فَعْلَبَ deyil, قَطَّعَ feylinin vəzni فَعَّلَ olub فَعْطَلَ deyil. Çünki vəzində əsas olan fa, ayn və lam maddələridir. Təkrar (yenidən gələn) əlavə hərf hər nə qədər اليوم تنساه "əlavə olan bütün hərflər – sən bu gün onu unudursan mənasına gəlir –" hərflərindən olsa da yenə fa, ayn və lam hərfləri ilə adlandırılır. Lakin dəlilə uyğun olduğu hal istisnadır. Yəni əlavə olan təkrar hərf ma qabldakı hərfdən adlandırılanla adlandırılır. Bu səbəbdən حِلِّيتٌ sözü فِعْلِيلاً vəzindən olub فِعْلِيتًا vəzində deyil. سُحْنُونٌ və عُثْنُونٌ sözləri فُعْلُولاً vəzindən olub فُعْلُونًا vəzində deyillər, çünki belə bir vəzin yoxdur. Əgər fa əl-feylinin fethi düzgün olsa سَحْنُونٌ sözü də فَفَعْلُونٌ vəzindən gəlib فَعْلُولٌ vəzində deyil, tıpkı حَمْدُونٌ kimi, çünki bu vəzin alim isimlərə məxsusdur. فَعْلُولٌ vəzini nadir olub صَعْفُوقٌ sözü bu vəzində gəlir və خَرْنُوبٌ sözü az istifadə olunub ha hərfini dammeli, nunu çıxarıb ra hərfini şeddelədilər və خَرُّوبٌ şəklində oxudular. سَمْنَانُ sözü فَعْلاَنُ vəzindədir və فَعْلاَلُ deyil, خَزْعَالٌ nadir olduğu üçün فَعْلاَنٌ vəzini üzərindədir. بُطْنَانٌ sözü فُعْلاَنٌ vəzində olub nadir olan فُعْلاَلٌ vəzində deyil. Hər nə qədər بُطْنَانٌ sözündə nun hərfi təkrar olsa da بُطْنَانٌ sözü فُعْلاَنٌ vəzində olan ظُهْرَانٌ sözünün nakızı, yəni ziddidir və فُعْلاَنٌ vəzindədir. ظُهْرَانٌ quş qanadının iç tərəfi, بُطْنَانٌ isə xarici tərəfidir. قُرْطَاسٌ sözü də zəifdir, fasih halı kaf hərfinin kəsrəsi ilədir.