Feli və Hissələri

فعل və bölmələri

Fə'l üç hissəyə bölünür: Birinci hissə keçmiş (mazi) fə'ldir. Keçmiş fə'l sakit tə'nis 'ta'sı ilə tanınır və quruluşu fətə üzərindədir, məsələn, ضرب (zərbə) kimi. Lakin cəm vavı ilə gəldikdə, quruluşu dammə üzərində olur, məsələn, ضربوا (zərbəu) kimi. Hərəkətli merfu zamir gəldikdə isə, quruluşu sükun üzərində olur, məsələn, ضربتُ (zərbətü) kimi. Bundan başqa, نعم "ne gözəl oldu", بئس "ne pis oldu", عسى "ümid edilir ki", ليس "deyil" kimi sözlər də, ən doğru fikrə görə, keçmiş fə'ldəndir. İkinci hissə əmr fə'lidir. Əmr fə'li tələbə işarə etməsi və müxatəb ya'sını qəbul etməsi ilə tanınır və quruluşu sükun üzərindədir, məsələn, اضرب (ıdrib) kimi. Lakin mütəl fə'ldən olan əmr fə'li sonunun hazfi üzərində olur, məsələn, اغز (uğzu), اخش (ıxşa), ارم (irmi) kimi. Misal olaraq: قوما "ikiniz qalxın", قوموا "sizlər qalxın", قومي "sən qalx (qız)" kimi, burada nun hərfi hazf olunur. Əmr fə'linə aid olanlar: هلمّ (hellem) – Temim ləhcəsində "gəl", هات (hat) – "gəl", تعال (teal) – "gəl", ən doğru fikrə görə. Üçüncü hissə müzarə' fə'lidir. Müzarə' fə'li "lem" edatı ilə tanınır və başında "nəytu" sözünün nun, elif, ya və te hərfləri olur, məsələn: نقوم (nəqum) – "biz qalxırıq", أقوم (əqum) – "mən qalxıram", يقوم (yəqum) – "o qalxır", تقوم (təqum) – "sən qalxırsan" kimi. Əgər keçmişi dörd hərfli (rubai) olarsa, müzarə'nin əvvəli dammə ilə olur, məsələn, يدحرج (yədahrəc) – "yuvarlayır", يكرم (yikrim) – "ikram edir" kimi. Digər hallarda fətə ilə olur, məsələn, يضرب (yəzrib) – "vurur", يستخرج (yəstəxric) – "çıxarır" kimi. Müzarə' fə'linin sonu cəm müənnəs nunu ilə sakit olur, məsələn, يترَبَّصْنَ (yətərəbbəsnə) – "gözləyirlər" (Bəqərə 228), və ya يعفون (yə'funə) – "bağışlayırlar" (Bəqərə 228). Müzarə' fə'li bitişik tə'kid nunu ilə fətə üzərində olur, həm söz, həm də təqdir olaraq, məsələn, لَيُنْبَذَنَّ (ləyunbəðənnə) – "mütləq atılacaq" (Hüməzə 4). Qalan hallarda isə müzarə' fə'li irab olunur, məsələn, يقوم زيد (yəqum Zeyd) – "Zeyd qalxır", لا تَتَبِعَانِّ (la tətəbi'aninə) – "ikiniz tabe olmayın" (Yunis 89), لَتُبْلَوُنَّ (lətubləvunnə) – "siz imtahan olunacaqsınız" (Ali İmran 186), فَإِمَّ تَرَيِنَّ (fəimmə tərayinna) – "əgər görsən" (Məryəm 26), və لا يَصُدُّنَّكَ (la yəsuddunnəkə) – "səni saxlamasınlar" (Qasas 87).

Fə'l üç hissəyə bölünür. Birinci hissə keçmiş (mazi) fə'ldir.

Keçmiş fə'l; sakit tə'nis ta'sı ilə tanınır və quruluşu fətə üzərindədir, misal:

ضَرَبَ

"Vurdu" kimi.

Lakin keçmiş fə'lə cəm vavı gəldikdə, yəni cəm müzekkər forması olduqda, quruluşu dammə üzərində olur, misal:

ضَرَبُوا

"Vurdular" kimi.

Hərəkətli merfu zamir əlavə olunduqda isə, keçmiş fə'lin quruluşu sükun üzərində olur, misal:

ضَرَبْتُ

"Vurdum" kimi.

نِعْمَ "ne gözəl oldu", بِئْسَ "ne pis oldu", عَسَى "ümid edilir ki", لَيْسَ "deyil" kimi sözlər də ən doğru fikrə görə keçmiş fə'ldəndir.

Fə'llərin ikinci hissəsi əmr fə'lidir;

Əmr feli: Tələb əsasında müxataba ya hərfinin qəbul olunması ilə tanınır. Binası sukun üzərindədir, misal:

إِضْرِبْ

"Vur" kimi.

Lakin əmr feli əgər mutəll fildən düzəldilərsə, o halda binası sonunun hazfi ilə olur, misalları:

أُغْزُ

"Qazaya çıx"

إِخْشَ

"Qorx"

إِرْمِ

"At" kimi və bunlara əlavə olaraq:

قُومَا

"ikiniz qalxın",

قُومُوا

"sizlər qalxın",

قُومِي

"sən qalx (qadın)" kimi ifadələrdə də nun hərfinin hazfi üzərindədir.

هَلُّمَ helləmə "gəl" sözü, هَاتِ hati "gəl" sözü, تَعَالَ teâl "gəl" sözü səhih rəydə Təmim ləhcəsinə görə əmr fellərindəndir.

Fellərin üçüncü hissəsi Muzari felidir;

Muzari feli: Cəhd-i mutlaq edatı olan "lem" ilə tanınır. Başına muzariat hərfləri olan nun, elif, ya və te hərfləri gəlir, misalları:

نَقُومُ

"biz qalxırıq",

أَقُومُ

"mən qalxıram",

يَقُومُ

"o qalxır",

تَقُومُ

"sən qalxırsan" kimi.

Əgər muzari felin mazi forması rubai olarsa, o halda muzari felin əvvəli dammə ilə olur, misalı:

يُدَحْرِجُ

"yuvarlayır" və,

يُكْرِمُ

"ikram edir" kimi.

Bu hallardan başqa muzariat hərfi fətha ilə olur, misalı:

يَضْرِبُ

"vurur",

يَسْتَخْرِجُ

"çıxardır" kimi.

Əgər muzari felin sonuna nun-u nisvə, yəni cəmi müənnəs nunu birləşərsə, o halda muzari fel sukun üzərində olur, misalları:

يَتَرَبَّصْنَ البقرة ٢٢٨

"gözləyirlər..." Bəqərə 228, və

إِلاَّ أَنْ يَعْفُونَ البقرة ٢٢٨

"Onların vaz keçməsi..." Bəqərə 228 ayəsində olduğu kimi.

Muzari felə tə’kid nunu birləşərsə, o halda muzari felin binası fətha üzərində olur, misalı:

لَيُنْبَذَنَّ الهمزة ٤

"Əlbəttə o atılacaqdır.." Hümeze 4

Bunlardan başqa muzari fel murebtir, misalları:

يَقُومُ زَيْدٌ

"Zeyd qalxır",

وَ لاَ تَتَبِعَانِّ يونس ٨٩

"İkiniz tabe olmayın.." Yunus 89,

لَتُبْلَوُنَّ آل عمران ١٨٦

"Əlbəttə sınanacaqsınız.." Ali İmran 186,

فَإِمَّ تَرَيِنَّ مريم ٢٦

"Əgər görsən.." Məryəm 26, və,

وَ لاَ يَصُدُّنَّكَ القصص ٨٧

"Səni saxlamasınlar.." Qəsəs 87 kimi.