İsm-i failin əməl etməsi

وَ لَمْ يُعْرَبْ Çünki ism-i fail gələcək zamandakı əməli keçmiş fiildən almır, ona görə də keçmiş fiil (mazi) i'rab olunmur. İsm-i fail isə muzari fiildən əməl alır, buna görə də muzari fiil i'rab olunur, yəni ona i'rab verilir, çünki ism-i failə çox bənzəyir. Muzari fiil ism-i failə çox bənzədiyinə görə i'rab olunur. Keçmiş fiil (mazi) isə ism-i failə az bənzədiyinə görə hərəkə üzərində məbni olur. Əmr fiili isə ism-i failə heç bənzəmədiyinə görə sükun üzərində məbni olur.

وَ لَمْ يُعْرَبْ və mazi fiil i'rab olunmadı, لِأَنَّ اسْمَ الْفَاعِلِ çünki ism-i fail, لَمْ يَأْخُذْ مِنْهُ keçmiş zamanda ondan əməl almır, الْعَمَلَ əməlini, الْمُسْتَقْبَلِ gələcək (muzari) fiilin, لِأَنَّ اسْمَ الْفَاعِلَ çünki ism-i fail, أَخَذَ مِنْهُ الْعَمَلَ muzari fiil kimi əməl alır, فَأُعْطِيَ الْإِعْرَابُ bu halda ona i'rab verilir, لَهُ muzari fiilə, عِوَضًا عَنْهُ ism-i failə bənzəməsinə görə əvəz olaraq, أَوْ və ya, لِكَثْرَةِ çoxluğuna görə, مُشَابَهَتِهِ muzari fiilin bənzərliyi, لَهُ ism-i failə, يَعْنِي yəni, nəzərdə tutulur ki; يُعْرَبُ الْمُضَارِعُ muzari fiil i'rab olunur, لِكَثْرَةِ مُشَابَهَتِهِ bənzərliyinin çoxluğuna görə, بِاسْمِ الْفَاعِلِ ism-i failə, وَ بُنِيَ الْمَاضِي keçmiş fiil məbni oldu, عَلَى الْحَرَكَةِ hərəkə üzərində, لِقِلَّةِ مُشَابَهَتِهِ لَهُ ism-i failə az bənzədiyinə görə, وَ بُنِيَ الْأَمْرُ əmr fiili məbni oldu, عَلَى السُّكُونِ sükun üzərində, لِعَدَمِ مُشَابَهَتِهِ لَهُ ism-i failə heç bənzəmədiyinə görə.

Mətnin Ümumi Mənası: Keçmiş fiil i'rab olunmur, çünki ism-i fail keçmiş mənada gələndə əməl etməz. Amma ism-i fail muzari mənada gələndə əməl edir. Muzari fiil ism-i failə bənzədiyinə görə ona i'rab verilmişdir. Muzari fiilin ism-i failə bənzərliyi çox olduğuna görə muzari fiil i'rab olunur. Keçmiş fiil isə ism-i failə az bənzədiyinə görə hərəkə üzərində məbni olur. Əmr fiili isə ism-i failə heç bənzəmədiyinə görə sükun üzərində məbni olur.