Cümlələrin İrabı
İrabda Məkanı Olan Cümlələr
Yerinə tək bir isim qoymaq mümkün və uyğun olan cümlələr həmişə irabda məkanı olan cümlələr kateqoriyasına daxildir. Fellər və hərflər cümlə daxilində fail, meful, muzaf kimi mövqelərə daxil ola bilməzlər və irabda məkanları yoxdur. Cümlələrdə isə yerinə tək bir isim gələ biləcək cümlələr var. Bunlar 7 müxtəlif halda bir araya gəliblər.
1. Xəbər Cümlələri:
*Mübtədanın xəbəri olarsa, məkanən mərfu olur, məsələn;
اَلرِّيَاضَةُ تُقَوِّي الْأَبْدَانَ
"İdman, bədənləri gücləndirir" göründüyü kimi الرياضة mübtəda və qırmızı ilə vurğulanan تقوي الأبدان cümləsi də mübtədanın xəbəridir və məkanən mərfudur. Çünki xəbər mərfuatlardandır. Bu xəbər cümləsinin yerinə tək bir isim xəbər kimi zikr etmək mümkündür.
*İnne və bənzərlərinin xəbəri olarsa, məkanən mərfu olur, məsələn;
إِنَّ اللهَ يَغْفِرُ ذُنُوبِنَا
"Şübhəsiz ki, Allah günahlarımızı bağışlayar" göründüyü kimi الله sözü inne sözünün ismi və qırmızı ilə vurğulanan يغفر ذنوبنا cümləsi də inne'nin xəbəridir və məkanən mərfudur. Çünki xəbər mərfuatlardandır. Bu xəbər cümləsinin yerinə tək bir isim xəbər kimi zikr etmək mümkündür.
*Kane və bənzərlərinin xəbəri olarsa, məkanən mənsub olur, məsələn;
كَانَ الصَّيْفُ حَرُّهُ شَدِيدٌ
"Yayın istisi şiddətlidir" göründüyü kimi الصيف sözü kane sözünün ismi və qırmızı ilə vurğulanan حره شديد cümləsi də kane'nin xəbəridir və məkanən mənsubdur. Çünki kane və bənzərləri olan naqis fellər ismini mərfu, xəbərini mənsub edən ədatlardandır. Kane-yə xəbər olan cümlə də məkanən mənsubdur.
2. Məfulun Bih Cümlələri:
قَالَ زَيْدٌ: إِنِّي ذَكِيٌّ
"Zeyd "mütləq mən ağıllıyam" dedi" ifadəsində قال زيد kimi feil və faildən ibarət feil cümləsinin feilinə "nə dedi" sualını verərək feilə aid olan, yəni məfulunu tapa bilərik. Bu cümlədə də Zeyd nə dedi sualına cavab olaraq إني ذكي kimi isim cümləsi ilə cavab verilib. Bu cavab "nə dedi" sualından irəli gələrək cümlənin məfulun bihidir və məkanən mənsub bir cümlədir. Çünki məfullər mənsubatdandır.
3. Hal Cümlələri:
خُلِقَ الْإِنْسَانُ وَ هُوَ مُشَرَّفٌ
"İnsan, şərəfli olaraq yaradıldı" ifadəsində خُلق الإنسان məchul bir feil cümləsidir, الإنسان sözü naib-i faildir və ona hal kimi gələn cümlə isə و هو مشرف cümləsidir. Hal olan sözlər mənsubatlardandır deyə و هو مشرف hal cümləsi məkanən mənsubdur.
4. Muzafun İleyh Cümlələri:
أَقِمْتُ حَيْثُ طَابَ الْبَيْتُ
"Gözəl bir evdə yaşadım" ifadəsində طاب البيت sözü حيث sözünün muzafun ileyhi olan cümlədir. طاب البيت buna görə məkanən məcrurdur, çünki muzafun ileyh həmişə məcrur olur.
5. Sifət Cümlələri:
لَدَيَّ شَجَرَةٌ طُولُهَا طَوِيلَةٌ
"Boyu uzun bir ağacım var" ifadəsində طولها طويلة sözü شجرة sözünün sifəti olan cümlədir. طولها طويلة olan sifət cümləsi məvsufuna, yəni شجرة sözünə tabedir, çünki sifət, məvsufunun irabını alır.
6. Cəzm edən şərt ədadlarına gələn və əvvəlində fa-i cavabiyyə və ya iza-i fücaiyyə olan cavab cümlələri:
إِنْ ظَلَمْتَ فَأَنْتَ ظَالِمٌ
"Əgər zülm etsən, deməli zalımsan" ifadəsində أنت ظالم sözü, əvvəlində fa-i cavabiyyə olan və in-i şərtiyyənin cavabı olan bir cümlədir. İn-i şərtiyyə cəzm edən ədadlardandır deyə əvvəlində fa-i cavabiyyə olan فأنت ظالم cavab cümləsi də məkanən məczumdur.
إِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ إِذَا هُمْ يَقْنَطُونَ
"Onlara öz əlləri ilə etdikləri səbəbindən bir pislik toxunsa, dərhal ümidsizliyə düşərlər" Rum 32-ci ayəsində إِذا هم يقمطون əvvəlində iza-i fücaiyyə olan və in-i şərtiyyənin cavabı olan cümlə məkanən məczumdur.
7. İrabda məkanı olan cümlələrə tabe olan cümlələr:
اَلرَّجُلُ كَرِيمٌ وَ جَاهِلٌ
"Adam səxavətlidir və cahildir" ifadəsində كريم sözünə tabe olan جاهل kimi.
اَلرِّيَاضَةُ تُقَوِّي الْعَضَلاَتِ وَ تَفْتَحُ الْأَذْهَانَ
"İdman, əzələləri gücləndirir və zehinləri açır" ifadəsində تقوي العضلات xəbər cümləsinə tabe olan تفتح الأذهان cümləsi kimi.
İrabda Məkanı Olmayan Cümlələr
Yerinə tək bir isim qoymaq mümkün olmayan və ya tək isimlə təvil edilə bilməyən cümlələrin irabda məkanı yoxdur. İrabda məkanı olmayan cümlələri də 7 hissədə araşdıracağıq.
1. İbtidai cümlələr:
اَلدُّنْيَا أَكْبَرُ مِنَ الْقَمَرِ
"Dünya ay'dan daha böyüktür"
2. İtiraziyə cümlələri:
أَنَا -هَذَا شَيْئٌ مَعْرُوفٌ- أُحِبُّكَ
"Mən -bu bir həqiqətdir ki- səni sevirəm"
3. Sıla cümlələri:
جَاءَ أَلَّذِي يَسْتَحِقُّ الْمَدْحَ
"Tərifə layiq olan şəxs gəldi"
4. Təfsir cümlələri:
أَشَرْتُ إِلَيْهِ أَيْ كُلْ
"Ona işarə etdim, yəni ye dedim"
5. Andın cavabı olan cümlələr:
وَ حَيَاتِي لاَ أَفْعَلَنَّ
"Həyatım adına and içirəm ki, qətiyyən etməyəcəyəm"
6. Cəzm etməyən şərt ədadlarının cavab cümlələri və cəzm edən şərt ədadlarının əvvəlində fa-i cavabiyyə və ya iza-i fücaiyyə olmayan cavab cümlələri:
إِذَا تَمَّ عَقْلُ الْمَرْءِ تَمَّتْ أُمُورُهُ
"Bir insanın ağlı tam olarsa, işləri də tam olar" ifadəsində qırmızı ilə vurğulanan sözlər cəzm etməyən iza'nın cavab cümləsidir.
إِنْ تَجْتَهِدْ تَنْجَحْ
"Çalışsan, uğur qazanarsan" ifadəsində qırmızı ilə vurğulanan söz, cəzm edən in-i şərtiyyənin əvvəlində fa-i cavabiyyə və ya iza-i fücaiyyə olmayan cavab cümləsidir.
7. İrabda məkanı olmayan cümlələrə tabe olan cümlələr:
إِذَا اجْتَهَدَ زَيْدٌ نَجَحَ وَ سَبَقَ أَقْرَانَهُ
"Zeyd çalışsa, uğur qazanacaq və yaşıdlarını keçəcək"