b2.2 Cevazen Mebni Olan Ləfəzlər

وَ أَمَّا جَائِزُ الْبِنَاءِ فَالظُّرُوفُ الْمُضَافَةُ إِلَى الْجُمْلَةِ وَ إِذْ، فَإِنَّهَا يَجُوزُ بِنَاؤُهَا عَلَى الْفَتْحِ، نَحْوُ؛ قَوْلِهِ تَعَالَى؛ هَذَا يَوْمَ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ، وَ حِينَئِذٍ وَ يَوْمَئِذٍ. وَ كَذَلِكَ مِثْلُ وَ غَيْرُ مَعَ مَا وَ أَنْ وَ أَنَّ وَ اِسْمُ لاَ الْمُكَرَّرَةِ الْمُتَّصِلُ بِهَا الْمُفْرَدُ النَّكِرَةُ، نَحْوُ؛ لاَ حَوْلَ وَ لاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللهِ، فَإِنَّهُ يَجُوزُ بِنَاؤُهُمَا عَلَى الْفَتْحِ وَ رَفْعُهُمَا وَ فَتْحُ الْأَوَّلِ مَعَ نَصْبِ الثَّانِي وَ رَفْعِهِ وَ رَفْعُ الْأَوَّلِ مَعَ فَتْحِ الثَّانِي. وَ هَذِهِ خَمْسَةُ أَوْجُهٍ تَجُوزُ فِي أَمْثَالِهِ. وَ صِفَةُ اِسْمُ لاَ الْمَبْنِيِّ الْمُفْرَدَةُ الْمُتَّصِلَةُ بِهِ فَإِنَّهُ يَجُوزُ بِنَاؤُهَا عَلَى الْفَتْحِ، نَحْوُ؛ لاَ رَجُلَ ظَرِيفَ. وَ إِعْرَابُهَا رَفْعًا وَ نَصْبًا، نَحْوُ؛ لاَ رَجُلَ ظَرِيفٌ وَ ظَرِيفًا

وَ أَمَّا indi gəldikdə, جَائِزُ الْبِنَاءِ məbni olması caiz olan sözlərə, فَالظُّرُوفُ zərf olan isimlərdir, الْمُضَافَةُ izafə olunan, إِلَى الْجُمْلَةِ cümləyə, وَ إِذْ və iz sözünə, فَإِنَّهَا bu zərf isimlər ki, يَجُوزُ caizdir, بِنَاؤُهَا məbni olmaları, عَلَى الْفَتْحِ fətə üzərinə, نَحْوُ misalı belədir; قَوْلِهِ تَعَالَى Allah-Təalanın bu kəlamında olduğu kimi; هَذَا يَوْمَ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ “Sadiqlərin sadiqliyinin fayda verəcəyi gün budur” Maidə 119. Ayəsi kimi. وَ حِينَئِذٍ və يَوْمَئِذٍ sözləri, وَ كَذَلِكَ eyni şəkildə zikr olunanlar kimi, مِثْلُ “bənzəri” və غَيْرُ “xarici” sözləri ki, مَعَ ilə birlikdə, مَا ma-i masdariyyə ilə, أَنْ en-i masdariyyə ilə, أَنَّ enne-i masdariyyə ilə, وَ اِسْمُ لاَ və cinsdən hökmü inkar edən lâ-nın ismi, الْمُكَرَّرَةِ təkrarlanan, الْمُتَّصِلُ بِهَا lâ-ya birləşən, الْمُفْرَدُ النَّكِرَةُ müfrəd və nəqərə olan, نَحْوُ misalı belədir; لاَ حَوْلَ وَ لاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللهِ “Güc və qüvvət yalnız Allahladır” kimi, فَإِنَّهُ çünki caizdir, بِنَاؤُهُمَا bu tərkibdəki iki lâ-nın isminin məbni olması, عَلَى الْفَتْحِ fətə üzərinə, وَ رَفْعُهُمَا və tərkibdəki iki lâ-nın isminin refi, yəni mərfu olması da caizdir, وَ فَتْحُ الْأَوَّلِ birinci lâ-nın isminin fətə üzərinə olması مَعَ نَصْبِ الثَّانِي ikinci lâ-nın isminin mənsub olması ilə birlikdədir, رَفْعُ الْأَوَّلِ və birinci lâ-nın isminin dammə üzərinə mərfu olması, مَعَ فَتْحِ الثَّانِي ikinci lâ-nın isminin fətə üzərinə məbni olması ilə birlikdədir. وَ هَذِهِ və bu لاَ حَوْلَ وَ لاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللهِ tərkibi üçün خَمْسَةُ أَوْجُهٍ beş vəchdir, تَجُوزُ فِي أَمْثَالِهِ tərkibə bənzər hallarda caizdir, وَ صِفَةُ və sifəti, اِسْمُ لاَ cinsdən inkar edən lâ-nın isminin sifəti, الْمَبْنِيِّ məbni olan ismə gələn الْمُفْرَدَةُ müfrəd sifət, الْمُتَّصِلَةُ بِهِ o məbni ismə birləşən sifət, فَإِنَّهُ o halda, يَجُوزُ بِنَاؤُهَا belə bir sifətin məbni olması caizdir, عَلَى الْفَتْحِ fətə üzərinə, نَحْوُ misalı belədir; لاَ رَجُلَ ظَرِيفَ “Heç bir zərif adam yoxdur” kimi və وَ إِعْرَابُهَا o sifətin mureb olması da caizdir, رَفْعًا وَ نَصْبًا ref və nəsb irabı ilə, نَحْوُ misalı belədir; لاَ رَجُلَ ظَرِيفٌ “Heç bir zərif adam yoxdur” və ya لاَ رَجُلَ ظَرِيفًا “Heç bir zərif adam yoxdur” kimi.

Mətnin Ümumi Mənası: Cəvazən məbni olan sözlərə gəldikdə, bunlar cümləyə və iz sözünə muzaf olan zərflərdir. Bu sözləri fətə üzərinə məbni etmək caizdir, misal;

هَذَا يَوْمَ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ

“Sadiqlərin sadiqliyinin fayda verəcəyi gün budur” Maidə 119. Ayəsi kimi. Bu ayədə يَوْمْ “gün” sözü يَوْمَ olaraq zikr olunmuşdur. يَوْمْ sözü lazım olduğu üçün deyil, belə olması daha münasib olduğu üçün ayə içində z...

ikredilmişdir. Bu uyğunluq caiz olması düşüncəsi ilədir. Mütləq bir tələb deyildir. يَوْمْ kəlməsi önündəki يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ fel cümləsinə izafə olunub muzafdır və يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ cümləsi də onun muzafun ileyhi olur. * Cümlə içində təkrar olunan linefyil cins olan lâ-nın müfrəd və nekirə olan isminin mebni olması caizdir, misal: لاَ حَوْلَ وَ لاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللهِ "Güc və qüvvət ancaq Allahladır" kimi. Bu tərkibdə ilk zikr olunan lâ-nın ismi حَوْلْ kəlməsidir və ikinci lâ-nın ismi isə قُوَّةْ kəlməsidir. Burada حَوْلْ və قُوَّةْ kəlmələrinin fətə üzərində mebni olmaları caizdir, ki, Musannıf İmam Birgivi (Allah ona rəhmət eləsin) də misalı belə gətirib, yəni لاَ حَوْلَ وَ لاَ قُوَّةَ şəklində hər iki kəlmənin fətə üzərində mebniliyi caizdir. Bununla yanaşı, hər ikisinin dammə üzərində mərfu olması da caizdir لاَ حَوْلٌ وَ لاَ قُوَّةٌ olaraq. Həmçinin birinci kəlmənin fətə üzərində və ikinci kəlmənin də fətənin tənvini ilə mənsub olması da caizdir لاَ حَوْلَ وَ لاَ قُوَّةً kimi. Yenə birincinin fətə üzərində və ikincinin dammə üzərində mərfu olması da caizdir لاَ حَوْلَ وَ لاَ قُوَّةٌ kimi. Birincinin dammə ilə mərfu və ikincinin fətə üzərində mebni olması da caizdir لاَ حَوْلٌ وَ لاَ قُوَّةَ kimi. Bu cümlənin və oxşarlarının yuxarıda olduğu kimi 5 vəch üzərində zikr olunması caizdir. 1. لاَ حَوْلَ وَ لاَ قُوَّةَ 2. لاَ حَوْلٌ وَ لاَ قُوَّةٌ 3. لاَ حَوْلَ وَ لاَ قُوَّةً 4. لاَ حَوْلَ وَ لاَ قُوَّةٌ 5. لاَ حَوْلٌ وَ لاَ قُوَّةَ * Linefyil cins olan lâ-nın mebni olan isminə bitişik olub müfrəd olan sifəti də mebniliyi caiz olan kəlmələrdəndir. Çünki belə bir kəlmənin fətə üzərində mebni olması caizdir, misal: لاَ رَجُلَ ظَرِيفَ "Heç bir zərif adam yoxdur" kimi. * Bununla yanaşı, belə bir sifətin rəf və nəsb olaraq irablanması da caizdir, misal: لاَ رَجُلَ ظَرِيفٌ "Heç bir zərif adam yoxdur" və ya, لاَ رَجُلَ ظَرِيفًا "Heç bir zərif adam yoxdur" kimi.