b2.1 Vücuben Mebni Olan Ləfəzlər

وَ غَيْرُ اللَّازِمِ məcburi olmayan mebniyy-i arıza belədir: Məzkur sözlər izafədən ayrılıb, içində muzafun ileyh niyyət olunmuşdur. Misal: قَبْلُ (əvvəl), بَعْدُ (sonra), تَحْتُ (altında), فَوْقُ (üstündə), قُدَّامُ (önündə), أَمَامُ (önündə), وَرَاءُ (arxasında), لاَ غَيْرُ (yalnız), لَيْسَ غَيْرُ (yalnız), حَسْبُ (yalnız), اَلْآنَ (indi), və müfrəd münada. Müfrəd münada, əgər sonuna istigase və ya nüdbe əlifi, başına isə lam əlavə olunmayıbsa, o zaman ref edən hərf və ya hərəkə üzərində mebnidir. Misal: يَا زَيْدُ (Ey Zeyd), يَا مُسْلِمُونَ (Ey müsəlmanlar). Əgər münada muzaf, muzafa bənzər və ya nekirə olarsa, təqdir olunan bir fiil ilə mənsub olur. Misal: يَا عَبْدَ اللهِ (Ey Abdullah), يَا خَيْرًا مِنْ زَيْدٍ (Ey Zeyddən yaxşı olan), يَا رَجُلاً (Ey bir adam). Əgər sonuna əlif əlavə olunarsa, fətə üzərində mebni olur. Misal: يَا زَيْدَاهْ (Ey Zeyd, köməyə gəl!). Əgər başına lam əlavə olunarsa, cər olması vacibdir. Misal: يَا لَزَيْدٍ (Ey Zeyd, köməyə gəl!). Mebni münadadan gələn bədəl və ona atfedilən söz lamdan azad olarsa, hökmü münada kimidir. Misal: يَا رَجُلُ زَيْدُ (Ey adam, Ey Zeyd), يَا زَيْدُ وَ عَمْرُو (Ey Zeyd və Amr). Nida hərfləri: يَا, أَيَا, هَيَا, آ, آيْ, أَيْ, همzə və وَا. وَا yalnız nüdbe üçün istifadə olunur. Lâ ilə cinsin inkarı üçün olan isim, əgər müfrəd nekirə və lâya birləşmiş, təkrar olunmamış olarsa, misal: لاَ رَجُلَ فِي الدَّارِ (Evdə bir adam yoxdur). Muzari fiil, cəmi müənnəs nunu və ya tə'kid nunu ilə birləşmiş olarsa, misal: يَضْرِبْنَ, تَضْرِبْنَ, هَلْ يَضْرِبَنَّ, هَلْ تَضْرِبَنَّ. Bu sözlərin mebni olması vacibdir.

وَ غَيْرُ اللَّازِمِ və lazım olmayan mebniyy-i arıza belədir: Məzkur sözlər izafədən ayrılıb, içində muzafun ileyh niyyət olunmuşdur. Misal: قَبْلُ “əvvəl”, بَعْدُ “sonra”, تَحْتُ “altında”, فَوْقُ “üstündə”, قُدَّامُ “önündə”, أَمَامُ “önündə”, وَرَاءُ “arxasında”, لاَ غَيْرُ “yalnız”, لَيْسَ غَيْرُ “yalnız”, حَسْبُ “yalnız”, اَلْآنَ “indi” və müfrəd münada. Müfrəd münada mebnidir, ref edən hərf və ya hərəkə üzərindədir, əgər sonuna istigase və ya nüdbe əlifi, başına isə lam əlavə olunmayıbsa. Misal: يَا زَيْدُ “Ey Zeyd”, يَا مُسْلِمُونَ “Ey müsəlmanlar”. Əgər münada muzaf, muzafa bənzər və ya nekirə olarsa, təqdir olunan bir fiil ilə mənsub olur. Misal: يَا عَبْدَ اللهِ “Ey Abdullah”, يَا خَيْرًا مِنْ زَيْدٍ “Ey Zeyddən yaxşı olan”, يَا رَجُلاً “Ey bir adam”. Əgər sonuna əlif əlavə olunarsa, fətə üzərində mebni olur. Misal: يَا زَيْدَاهْ “Ey Zeyd, köməyə gəl!”. Əgər başına lam əlavə olunarsa, cər olması vacibdir. Misal: يَا لَزَيْدٍ “Ey Zeyd, köməyə gəl!”. Mebni münadadan gələn bədəl və ona atfedilən söz lamdan azad olarsa, hökmü münada kimidir. Misal: يَا رَجُلُ زَيْدُ “Ey adam, Ey Zeyd”, يَا زَيْدُ وَ عَمْرُو “Ey Zeyd və Amr”. Nida hərfləri: يَا, أَيَا, هَيَا, آ, آيْ, أَيْ, همzə və وَا. وَا yalnız nüdbe üçün istifadə olunur. Lâ ilə cinsin inkarı üçün olan isim, əgər müfrəd nekirə və lâya birləşmiş, təkrar olunmamış olarsa, misal: لاَ رَجُلَ فِي الدَّارِ “Evdə bir adam yoxdur”. Muzari fiil, cəmi müənnəs nunu və ya tə'kid nunu ilə birləşmiş olarsa, misal: يَضْرِبْنَ, تَضْرِبْنَ, هَلْ يَضْرِبَنَّ, هَلْ تَضْرِبَنَّ. Bu sözlərin mebni olması vacibdir.

Mətnin Ümumi Mənası: Qeyri-lazım mebniyy-i arıza dedikdə, muzafun ileyh içində niyyət olunub, izafədən ayrılmış isimlər nəzərdə tutulur;

قَبْلُ	وَرَاءُ	تَحْتُ
فَوْقُ	أَمَامُ	قُدَّامُ
خَلْفُ	بَعْدُ	اَلْآنَ
لاَ غَيْرُ	لاَ لَيْسَ	حَسْبُ

*Müfrəd marifə olan münada; ref edən hərf və ya hərəkə üzərində mebnidir. Əgər münadanın sonuna istigase və nüdbe əlifi və başına istigase lamı əlavə olunmayıbsa, vəziyyət belədir, misal:

يَا زَيْدُ

“Ey Zeyd” və,

يَا مُسْلِمُونَ

“Ey müsəlmanlar” kimi.

*Əgər münada muzaf, şibh-i muzaf və ya nekirə olsa, bu halda təqdir olunan bir feil ilə mənsub olur, misal;

يَا عَبْدَ اللهِ

“Ey Abdullah” və,

يَا خَيْرًا مِنْ زَيْدٍ

“Ey Zeyddən daha xeyirli olan şəxs” və,

يَا رَجُلاً

“Ey (hər hansı bir) adam” kimi.

*Münadanın sonuna istigase əlifi birləşərsə, fətha üzərində məbni olur, misal;

يَا زَيْدَاهْ

“Ey Zeyd, köməyə gəl!” kimi.

*Münadanın əvvəlinə istigase lamı birləşərsə, cərr vacibdir, misal;

يَا لَزَيْدٍ

“Ey Zeyd, köməyə gəl!” kimi.

*Lamsız olan bədəl və matufun hökmü münadanın hökmü kimidir, misal;

يَا رَجُلُ زَيْدُ

“Ey adam, Ey Zeyd” və,

يَا زَيْدُ وَ عَمْرُو

“Ey Zeyd və Amr” kimi.

*Nida hərfləri bunlardır;

يَا	آ
أَيَا	أَيْ
هَيَا	وَا
آيْ	أَ

*Linefyil Cins olan Lâ-nın ismi də qeyri-lazım olan məbniyy-i arızdandır. Bu da Lâ-nın isminin müfrəd, nekirə və Lâ-nın birləşdiyi və təkrar olunmadığı zamandır, misal;

لاَ رَجُلَ فِي الدَّارِ

“Evdə bir adam yoxdur” kimi.

*Özünə cəmi müənnəs və ya tə’kid nunu birləşən muzari də belədir, misal;

cəmi müənnəs qaibə	يَضْرِبْنْ
cəmi müənnəs müxatəbə	تَضْرِبْنَ
tə’kid nunlu cəmi müzəkkər qaib	يَضْرِبُنْ
tə’kid nunlu cəmi müzəkkər qaib	يَضْرِبُنَّ
tə’kid nunlu müfrəd müzəkkər müxatəb	هَلْ تَضْرِبَنْ
tə’kid nunlu müfrəd müzəkkər müxatəb	هَلْ تَضْرِبَنَّ
tə’kid nunlu cəmi müzəkkər müxatəb	هَلْ تَضْرِبُنْ
tə’kid nunlu cəmi müzəkkər müxatəb	هَلْ تَضْرِبُنَّ
tə’kid nunlu müfrəd müənnəs müxatəbə	هَلْ تَضْرِبِنْ
tə’kid nunlu müfrəd müənnəs müxatəbə	هَلْ تَضْرِبِنَّ

Sadalanan bu ifadələrin məbni olması vacibdir.