f. Hərflərlə Mureb Olan Ləfəz

وَ السَّادِسُ؛ اِسْمٌ إِعْرَابُهُ بِالْحُرُوفِ مُلاَقٍ لِسَاكِنٍ بَعْدَهُ أَيْ كَلِمَةٍ أَوَّلُهَا هَمْزَةُ وَصْلٍ، فَإِنْ كَانَ مِنَ الْأَسْمَاءِ السِّتَّةِ الْمَذْكُورَةِ فَإِعْرَابُهُ فِي الْأَحْوَالِ الْثَلاَثِ تَقْدِيرِيٌّ، نَحْوُ؛ جَاءَنِي أَبُو الْقَاسِمِ وَ رَأَيْتُ أَبَا الْقَاسِمِ وَ مَرَرْتُ بِأَبِي الْقَاسِمِ. وَ إِنْ كَانَ جَمْعَ الْمُذَكَّرِ السَّالِمِ فَإِنْ كَانَ مَا قَبْلَ حَرْفِ الْإِعْرَابِ مَفْتُوحًا، نَحْوُ؛ مُصْطَفَوْنَ وَ مُصْطَفَيْنَ. فَيَتَحَرَّكُ الْوَاوُ بِالضَّمَّةِ وَ الْيَاءُ بِالْكَسْرَةِ، فَيَكُونُ لَفْظِيًّا فِي الْأَحْوَالِ الثَّلاَثِ، نَحْوُ؛ جَاءَنِي مُصْطَفَوِ الْقَوْمِ وَ رَأَيْتُ مُصْطَفَيِ الْقَوْمِ وَ مَرَرْتُ بِمُصْطَفَيِ الْقَوْمِ. وَ إِنْ لَمْ يَكُنْ مَفْتُوحًا يُحْذَفَانِ فَيَكُونُ تَقْدِيرِيًّا فِي الْأَحْوَالِ الثَّلاَثِ، نَحْوُ؛ جَاءَنِي ضَارِبُو الْقَوْمِ وَ رَأَيْتُ ضَارِبِي الْقَوْمِ وَ مَرَرْتُ بِضَارِبِي الْقَوْمِ. وَ إِنْ كَانَ تَثْنِيَةً فَرَفْعُهُ تَقْدِيرِيٌّ وَ نَصْبُهُ وَ جَرُّهُ تَحَرَّكَ الْيَاءُ بِالْكَسْرَةِ فَيَكُونُ لَفْظِيًّا، نَحْوُ؛ جَاءَنِي غُلاَمَا ابْنِكَ وَ رَأَيْتُ غُلاَمَيِ ابْنِكَ وَ مَرَرْتُ بِغُلاَمَيِ ابْنِكَ

السَّادِسُ takdiri irabın bulunduğu 7 yerden altıncısı; اِسْمٌ isimdir, إِعْرَابُهُ بِالْحُرُوفِ irabı harfler ile olan, مُلاَقٍ qarşılaşan, لِسَاكِنٍ sakit bir hərf ilə, بَعْدَهُ mürəb isimdən sonra, أَيْ yəni, كَلِمَةٍ bir kəlimə ilə, أَوَّلُهَا onun əvvəlində, هَمْزَةُ وَصْلٍ vasıl həmzəsi vardır, فَإِنْ كَانَ əgər əvvəlində vasıl həmzəsi olan bir kəlimə ilə qarşılaşan və hərflərlə mürəb olan söz olarsa, مِنَ الْأَسْمَاءِ السِّتَّةِ الْمَذْكُورَةِ daha əvvəl qeyd olunan esma-i sittedən biri, فَإِعْرَابُهُ o halda irabı, فِي الْأَحْوَالِ الْثَلاَثِ üç hal üzrə də, تَقْدِيرِيٌّ təqdiridir, نَحْوُ misalı belədir; جَاءَنِي أَبُو الْقَاسِمِ “Mənə Qasimin atası gəldi” və رَأَيْتُ أَبَا الْقَاسِمِ “Qasimin atasını gördüm” və مَرَرْتُ بِأَبِي الْقَاسِمِ “Qasimin atasına rast gəldim” kimi. وَ إِنْ كَانَ əgər əvvəlində vasıl həmzəsi olan bir kəlimə ilə qarşılaşan və hərflərlə mürəb olan söz olarsa, جَمْعَ الْمُذَكَّرِ السَّالِمِ cəmi müzəkkər salim olarsa, فَإِنْ كَانَ o halda olarsa, مَا o hərf, قَبْلَ حَرْفِ الْإِعْرَابِ irab hərfindən əvvəl, مَفْتُوحًا fətahlı olarsa, نَحْوُ misalı belədir; ref halında مُصْطَفَوْنَ “Mustafalar” və nasb və cerr halında مُصْطَفَيْنَ “Mustafalar” kimi. فَيَتَحَرَّكُ o halda hərəkələnir, الْوَاوُ vav hərfi, بِالضَّمَّةِ dammə ilə, وَ الْيَاءُ ya hərfi isə, بِالْكَسْرَةِ kəsrə ilə, فَيَكُونُ لَفْظِيًّا vav hərfi dammə ilə, ya hərfi də kəsrə ilə hərəkələndikdə belə sözün irabı ləfzidir, فِي الْأَحْوَالِ الثَّلاَثِ ref, nasb və cerr olaraq üç halda da, نَحْوُ misalı belədir; جَاءَنِي مُصْطَفَوِ الْقَوْمِ “Mənə tayfanın Mustafaları (seçilmişləri) gəldi” və رَأَيْتُ مُصْطَفَيِ الْقَوْمِ “Tayfanın Mustafalarını (seçilmişlərini) gördüm” və مَرَرْتُ بِمُصْطَفَيِ الْقَوْمِ “Tayfanın Mustafalarına (seçilmişlərinə) rast gəldim” kimi. وَ إِنْ لَمْ يَكُنْ əgər cəmi müzəkkər salim olan bir sözün irab hərfindən əvvəlki hərf olmazsa, مَفْتُوحًا fətahlı olmazsa, يُحْذَفَانِ ref əlaməti olan dammə ilə nasb və cerr əlaməti olan ya hərfi iltika-i sakineyni aradan qaldırmaq üçün hazf edilir, فَيَكُونُ تَقْدِيرِيًّا o halda belə bir sözün irabı təqdiridir, فِي الْأَحْوَالِ الثَّلاَثِ üç halda da, نَحْوُ misalı belədir; جَاءَنِي ضَارِبُو الْقَوْمِ “Mənə tayfanın döyənləri gəldi” və رَأَيْتُ ضَارِبِي الْقَوْمِ “Tayfanın döyənlərini gördüm” və مَرَرْتُ بِضَارِبِي الْقَوْمِ “Tayfanın döyənlərinə rast gəldim” kimi. وَ إِنْ كَانَ əgər əvvəlində vasıl həmzəsi olan bir kəlimə ilə qarşılaşan və hərflərlə mürəb olan bir söz olarsa, تَثْنِيَةً təsniyə olarsa, فَرَفْعُهُ o halda ref halında irabı,تَقْدِيرِيٌّ təqdiridir, وَ نَصْبُهُ وَ جَرُّهُ və nasb və cerr halında irabı, تَحَرَّكَ الْيَاءُ ya hərfi hərəkələnir, بِالْكَسْرَةِ kəsrə ilə, فَيَكُونُ لَفْظِيًّا o halda irabı ləfzidir, نَحْوُ misalı belədir; جَاءَنِي غُلاَمَا ابْنِكَ “Mənə sənin iki oğlun gəldi” və رَأَيْتُ غُلاَمَيِ ابْنِكَ “Sənin iki oğlunu gördüm” və مَرَرْتُ بِغُلاَمَيِ ابْنِكَ “Sənin iki oğluna rast gəldim” kimi.

Mətnin Ümumi Mənası: Təqdirî irabın olduğu 7 yerdən altıncısı; irabı hərflərlə olub, özündən sonra sakit bir hərf ilə, yəni əvvəlində vasıl həmzəsi olan bir kəlimə ilə qarşılaşan isimdir. Əgər o isim əvvəl qeyd olunan esma-i sittedən biri olarsa, o halda belə bir sözün ref, nasb və cerr halında irabları təqdiridir, misal;

جَاءَنِي أَبُو الْقَاسِمِ

“Mənə Qasimin atası gəldi” və,

رَأَيْتُ أَبَا الْقَاسِمِ

“Qasimin atasını gördüm” və,

مَرَرْتُ بِأَبِي الْقَاسِمِ

“Qasımın atasına rast gəldim” tərkiblərindəki أَبْ kəlməsi kimidir. أَبْ kəlməsi birinci misalda təqdirən bir vav ilə, ikinci misalda təqdirən bir əlif ilə və üçüncü misalda isə təqdirən bir ya ilə i'rablanır.

*Əgər o isim, yəni i'rabı hərflərlə olub, özündən sonra bir sakinlə, yəni əvvəlində vasıl həmzəsi olan bir kəlmə ilə qarşılaşan isim cəm müzəkkər salim olarsa və i'rab hərfinin məqablindəki hərf fətalı olarsa, misal;

مُصْطَفَوْنَ

“Mustafalar” və nəsb və cərr halında;

مُصْطَفَيْنَ

“Mustafalar” kimi:

O zaman vav dammə ilə, ya isə kəsrə ilə hərəkələnir və üç halda da i'rabı ləfzidir, misal;

جَاءَنِي مُصْطَفَوِ الْقَوْمِ

“Mənə qövmün Mustafaları (seçilmişləri) gəldi” və,

رَأَيْتُ مُصْطَفَيِ الْقَوْمِ

“Qövmün Mustafalarını (seçilmişlərini) gördüm” və,

مَرَرْتُ بِمُصْطَفَيِ الْقَوْمِ

“Qövmün Mustafalarına (seçilmişlərinə) rast gəldim” kimi. İzafətdən dolayı sonundakı nun hərfi də düşmüşdür.

*Əgər i'rab hərfinin məqablindəki hərf fətalı olmazsa, o halda iltika-i sakineyni dəf etmək üçün vav və ya hərfi hazf edilir və hər üç halda da təqdiridir, misal;

جَاءَنِي ضَارِبُو الْقَوْمِ

“Mənə qövmün döyənləri gəldi” və,

رَأَيْتُ ضَارِبِي الْقَوْمِ

“Qövmün döyənlərini gördüm” və,

مَرَرْتُ بِضَارِبِي الْقَوْمِ

“Qövmün döyənlərinə rast gəldim” tərkiblərində əslində ضَارِبُونَ “Döyənlər” olan kəlmə bütün misallarda muzaf olduğu üçün sonundakı nun düşmüşdür. Birinci misalda ضَارِبُو kəlməsi təqdirən bir vav ilə mərfudur, ikinci kəlmədə məful olan kəlmə nəsb əlamətinə görə ضَارِبِي olaraq təqdirən bir ya ilə mənsubdur, üçüncü misalda isə ضَارِبِي kəlməsi təqdirən bir ya ilə məcrurdur.

*Əgər o isim, yəni i'rabı hərflərlə olub, özündən sonra bir sakinlə, yəni əvvəlində vasıl həmzəsi olan bir kəlmə ilə qarşılaşan isim təsniyədirsə, rəf halı təqdiridir, nəsb və cərr halı isə ya hərfinin kəsrə ilə hərəkələnməsi ilə olur və bu halda da i'rabı ləfzidir, misal;

جَاءَنِي غُلاَمَا ابْنِكَ

“Mənə sənin iki oğlun gəldi” və,

رَأَيْتُ غُلاَمَيِ ابْنِكَ

“Sənin iki oğlunu gördüm” və,

مَرَرْتُ بِغُلاَمَيِ ابْنِكَ

“Sənin iki oğluna rast gəldim” tərkiblərində təsniyə kəlməsi olan iki oğul غُلاَمَانِ şəklindəykən muzaf olduğu üçün sonundakı nun düşmüşdür. Bu kəlmənin rəf hərfi əlif, nəsb və cərr halı ya ilədir. Nun düşdükdə birinci misaldakı kimi غُلاَمَا olaraq qalır, nəsb və cərr hallarında isə غُلاَمَيْ olur, amma özündən sonrakı kəlməyə izafə edildiyi üçün keçid üçün sonundakı ya hərfi kəsrələnir.