1. Zatı Etibarı ilə İrabın Taksimi

اَلتَّقْسِيمُ الْأَوَّلُ؛ بِحَسَبِ الذَّاتِ وَ الْحَقِيقَةِ، فَتَقُولُ؛ هُوَ إِمَّا حَرَكَةٌ أَوْ حَرْفٌ أَوْ حَذْفٌ. وَ الْحَرَكَةُ ثَلاَثَةٌ؛ ضَمَّةٌ وَ فَتْحَةٌ وَ كَسْرَةٌ، نَحْوُ؛ جَاءَنِي زَيْدٌ وَ رَأَيْتُ زَيْدًا وَ مَرَرْتُ بِزَيْدٍ. وَ الْحَرْفُ أَرْبَعَةٌ؛ وَاوٌ وَ أَلِفٌ وَ يَاءٌ، نَحْوُ؛ جَاءَنِي أَبُوهُ وَ رَأَيْتُ أَبَاهُ وَ مَرَرْتُ بِأَبِيهِ وَ نُونٌ، نَحْوُ؛ يَضْرِبَانِ. وَ الْحَذْفُ الْحَرَكَةِ، نَحْوُ؛ لَمْ أَضْرِبْ وَ حَذْفُ الْآخِرِ، نَحْوُ؛ لَمْ يَغْزُ وَ حَذْفُ النُّونِ، نَحْوُ؛ لَمْ يَضْرِبَا، فَالْمَجْمُوعُ عَشَرَةٌ

اَلتَّقْسِيمُ الْأَوَّلُ Dörd hissədən ibarət olan irabın birinci hissəsi; بِحَسَبِ الذَّاتِ zatına görə və وَ الْحَقِيقَةِ həqiqətinə görə irabdır. فَتَقُولُ beləliklə irab üçün deyirsən; هُوَ bu irab, إِمَّا حَرَكَةٌ ya hərəkədir, أَوْ حَرْفٌ ya hərfdir, أَوْ حَذْفٌ ya da hazif, yəni silməkdir. وَ الْحَرَكَةُ ثَلاَثَةٌ hərəkə üç hissədir; ضَمَّةٌ dammə, فَتْحَةٌ fəthə və كَسْرَةٌ kəsrə olaraq, نَحْوُ misalları belədir; جَاءَنِي زَيْدٌ “Zeyd mənə gəldi”, رَأَيْتُ زَيْدًا “Zeydi gördüm” və مَرَرْتُ بِزَيْدٍ “Zeydin yanından keçdim” kimi. وَ الْحَرْفُ أَرْبَعَةٌ hərf dörd növdür; وَاوٌ vav, أَلِفٌ elif, يَاءٌ ya hərfləri, misalları belədir; جَاءَنِي أَبُوهُ “Onun atası mənə gəldi”, رَأَيْتُ أَبَاهُ “Onun atasını gördüm”, مَرَرْتُ بِأَبِيهِ “Onun atasının yanından keçdim” kimi. وَ نُونٌ nun hərfidir, misalı belədir; يَضْرِبَانِ “o ikisi vurur” kimi. Hazif üç hissədir: birincisi وَ الْحَذْفُ الْحَرَكَةِ hərəkənin hazfidir, misalı; لَمْ أَضْرِبْ “vurmadım” kimi, ikincisi وَ حَذْفُ الْآخِرِ muzari feilinin son hərfinin hazfi, misalı; لَمْ يَغْزُ “döyüşmədi” kimi, üçüncüsü isə وَ حَذْفُ النُّونِ efal-i hamse, yəni 5 muzari feilinin sonunda olan nun hərfinin hazfi, misalı; لَمْ يَضْرِبَا “O ikisi vurmadı” kimi. فَالْمَجْمُوعُ beləliklə cəmi olaraq irab, عَشَرَةٌ on növdür. Bu on növ olan əlamət irabdır, lakin bu irab əlamətləri cəmdə 9 fərqli kəlimədə görünür.

Mətnin Ümumi Mənası: 4 hissədən ibarət olan irabın birinci hissəsi zatına və həqiqətinə görə irabdır. Beləliklə, irab üçün ya hərəkə, ya hərf, ya da hazif deyirsən.

*Hərəkələr dammə, fəthə və kəsrə olmaqla 3 növdür, misalları isə;

 جَاءَنِي زَيْدٌ

“Zeyd mənə gəldi” və,

رَأَيْتُ زَيْدًا

“Zeydi gördüm” və,

مَرَرْتُ بِزَيْدٍ

“Zeydin yanından keçdim” ifadələrindəki Zeyd kəliməsidir. Birinci misalda Zeyd kəliməsi faildir və failler merfudur, ref əlaməti dammədir. İkinci misalda Zeyd kəliməsi mef'uldur və mef'ullar mansubdur, nasb əlaməti fəthədir. Üçüncü misalda isə Zeyd kəliməsi mecrurdur, cerr əlaməti kəsrə ilədir.

*Hərflər vav, elif, ya və nun olmaqla 4 növdür, misallar;

جَاءَنِي أَبُوهُ

“Onun atası mənə gəldi” və,

رَأَيْتُ أَبَاهُ

“Onun atasını gördüm” və,

مَرَرْتُ بِأَبِيهِ

“Onun atasının yanından keçdim” ifadələrindəki أَبٌ “ata” kəliməsi esma-i sitte (altı isim) olan kəlimələrdən biridir və bu kəlimələrin ref əlaməti vav, nasb əlaməti elif və cerr əlaməti ya ilədir. Bu səbəbdən birinci misalda fail və muzaf olan أَبٌ kəliməsi vav ilə أَبُو olmuşdur, ikinci misalda mef'ul və muzaf olan أَبٌ kəliməsi elif ilə أَبَا olmuşdur, üçüncü misalda isə mecrur və muzaf olan أَبٌ kəliməsi أَبِي olmuşdur.

-Nun üçün misal isə;

يَضْرِبَانِ

“o ikisi vurur” ifadəsindəki tesniyə nunudur.

*Hazif isə hərəkə, hərf və nun hərfinin hazfi olmaqla 3 hissədir və bu haziflər yalnız muzari feildə tətbiq olunur. Hərəkə və nun hərfinin hazfi səhih muzari feillərdə, son hərfin hazfi isə naqis muzari feillərdə olur, misalları;

-Hərəkənin hazfi;

لَمْ أَضْرِبْ

“vurmadım” kimi.

-Hərfin hazfi;

لَمْ يَغْزُ

“döyüşmədi” kimi, əsli يَغْزُو olan muzari feilin əvvəlinə cəzm edən bir edat gələndə muzari feilin sonu cəzm olunur və bu səbəbdən illet hərfi hazf edilir.

-Nunun hazfi;

لَمْ يَضْرِبَا

“O ikisi vurmadı” ifadəsində əsli يَضْرِبَانِ olan tesniyə müzekker qayıb kəliməsi əvvəlinə cəzm edən bir edat gələndə son hərfi olan nun hazf edilir. Bunun kimi nun hazf olunan cəmi 5 muzari feil vardır və onlara efal-i hamse deyilir, bunlar;

Efal-i Hamse
يَضْرِبَانِ	لَمْ يَضْرِبَا
يَضْرِبُونَ	لَمْ يَضْرِبُوا
تَضْرِبَانِ	لَمْ تَضْرِبَا
تَضْرِبُونَ	لَمْ تَضْرِبُوا
تَضْرِبِينَ	لَمْ تَضْرِبِي

Bu şəkildə 3 hərəkə, 4 hərf və 3 hazif ilə irab əlaməti 10 dənədir. Bu 10 əlamət cəmi 9 fərqli ad altında meydana çıxır, biz onlara irab yeri deyirik.

İrab Əlamətləri – 10 Dənə
Damme	Hərəkə
Fetha
Kesra
Vav	Hərf
Ya
Elif
Nun
Hazf ül-Hərəkə	Hazf
Hazf ül-Ahiri
Hazf un-Nun

İrab Yeri - 9 Dənə
İsime Xasdır	Fiilə Xasdır
Yalnız Hərəkə ilə	Hərəkə və Hazf
Yalnız Hərf ilə	Hərf və Hazf

Müfrəd Munsarif,

Cəmi Mükəssər Munsarif

Qeyri-Munsarif, Əsma-i Sitte

Cəmi Müənnəs Salim

Cəmi Müzəkkər Salim, Ülü, İşrune və Qardaşları

Təsniyə, İsnani, Zamirə Müzaf olan Kila

Axırı hərfi-səhhih olduğu halda axırına zamir birləşməyən Muzari fiil

Axırı hərfi-İllet olduğu halda axırına zamir birləşməyən Muzari Fiil

Axırına Cəmi Müənnəs Nununun qeyri zamir birləşən Muzari Fiil