B5. Atf ul-Bəyan

وَ الْخَامِسُ؛ عَطْفُ الْبَيَانِ وَ هُوَ تَابِعٌ جِيئَ بِهَ لِإِيضَاحِ مَتْبُوعِهِ وَ لاَ يَدُلُّ عَلَى مَعْنًى فِيهِ، نَحْوُ؛ أَقْسَمَ بِاللهِ أَبُو حَفْصٍ عُمَرُ

وَ الْخَامِسُ Beş ədəd olan mamul-u bit Tebaiyye'nin beşincisi; عَطْفُ الْبَيَانِ atf ul-beyan olan söz, وَ هُوَ və atf ul-beyan, تَابِعٌ tabe olan, جِيئَ بِهَ bu tabe olan atf ul-beyan gətirilmişdir, لِإِيضَاحِ izah etmək üçün, مَتْبُوعِهِ tabe olduğu sözə, وَ لاَ يَدُلُّ bu tabe işarə etmir, عَلَى مَعْنًى bir məna üzərinə, فِيهِ tabe olduğu sözün məna dairəsində, نَحْوُ misalı belədir; أَقْسَمَ بِاللهِ أَبُو حَفْصٍ عُمَرُ "Əbu Hafs (yəni) Ömər Allah'a and içdi" kimi. فَمَجْمُوعُ və cəmi olaraq, مَا ذَكَرْنَا biz qeyd etdik, مِنَ الْمَعْمُولاَتِ mamullardan olan sözləri ki onlar ثَلاَثُونَ otuz ədəddir.

Mətnin Ümumi Mənası: 5 ədəd olan mamul-u bit Tebaiyye'nin beşincisi atf ul-beyan olan sözdür. Atf ul-beyan, tabe olduğu sözü izah etmək üçün gətirilmiş bir tabe sözüdür və tabe olduğu sözün məna dairəsində bir məna üzərinə işarə etmir, misal;

Bir adam Hz. Ömərə gəlib, çox gəzməkdən dəvəsinin dırnaqlarının aşınıb yaralandığını və palandan da belinin yaralandığını deyib bir minik və bir palan istəmiş. Hz. Ömər onun yalan danışdığını düşünüb minik və palan verməmiş. Bunun üzərinə həmin adam bu şeiri oxumuş;

أَقْسَمَ بِاللهِ أَبُو حَفْصٍ عُمَرُ

Əbu Hafs Ömər Allah'a and içdi

مَا مَسَّهَا مِنْ نَقَبٍ وَ لاَ دَبَرٍ

O dəvənin dırnaqları gəzməkdən yara olmaması və palandan belinin yaralanmaması üzərinə

فَاغْفِرْ لَهُ اَللهُمَّ إِنْ كَانَ فَجَرْ

(Bunun üzərinə həmin adam belə dedi) Ey Allahım! Əgər Ömər andında doğru deyilsə onu bağışla..

Bu beytin ilk misrasında أَبُو حَفْصٍ Əbu Hafs deyiləndə bunun məqsədinin Hz. Ömər olduğu gizlidir, qapalıdır. Bu qapalılığı aradan qaldırmaq və izah etmək üçün ona tabe olaraq عُمَرُ sözü gətirilmişdir. عُمَرُ sözü tabe olduğu أَبُو حَفْصٍ sözünün məna dairəsində olan bir məna üzərinə işarə etmir. Çünki عُمَرُ sözü sifət kimi bir söz deyil, أَبُو حَفْصٍ sözünə atf edilərək onu izah etmək üçün gətirilmiş atf ul-beyan'dır.

*Buraya qədər cəmi olaraq mamul sözlərdən tam 30 ədədini də qeyd etmiş olduq. Bundan sonra İrab mövzusu gələcəkdir.