7. Temyiz
وَ السَّابِعُ التَّمْيِيزُ؛ وَ هُوَ مَا يَرْفَعُ الْإِبْهَامَ عَنْ ذَاتٍ مَذْكُورَةٍ تَامَّةٍ بِأَحَدِ الْأَشْيَاءِ الْخَمْسَةِ أَوْ مُقَدَّرَةٍ فِي جُمْلَةٍ، نَحْوُ؛ طَابَ زَيْدٌ نَفْسًا أَيْ طَابَ شَيْئُ زَيْدٍ، أَوْ مَا ضَاهَاهَا، نَحْوُ؛ اَلْحَوْضُ مُمْتَلِئٌ مَاءً وَ الْأَرْضُ مُفَجَّرَةٌ عُيُونًا وَ زَيْدٌ طَيِّبٌ أَبًا وَ أُبُوَّةً وَ دَارًا وَ حَسَنٌ وَجْهًا وَ أَفْضَلُ مِنْ عَمْرٍو وَ عِلْمًا أَوْ فِي إِضَافَةٍ، نَحْوُ؛ أَعْجَبَنِي طِيبُهُ أَبًا وَ أُبُوَّةً. وَ هَذَا التَّمْيِيزُ فَاعِلٌ فِي الْمَعْنَى فَلِهَذَا لاَ يَتَقَدَّمُ عَلَى عَامِلِهِ وَ التَّمْيِيزُ لاَ يَكُونُ إِلاَّ نَكِرَةً
وَ السَّابِعُ On üç mamul-u mansublardan yeddincisi; التَّمْيِيزُ temyiz’dir. وَ هُوَ ve o temyiz olan mansub söz, مَا elə bir sözdür ki; يَرْفَعُ aradan qaldırır, الْإِبْهَامَ qeyri-müəyyənliyi, عَنْ ذَاتٍ bir zatdan, مَذْكُورَةٍ zikr olunan, تَامَّةٍ tam olan, بِأَحَدِ الْأَشْيَاءِ الْخَمْسَةِ beş şeydən biri ilə (bunlar amil-i qiyasidə ism-i mübhem ut-tam mövzusunda izah olunub), أَوْ مُقَدَّرَةٍ ya da təqdir olunan bir zatdan, yəni sözlə deyilən deyil, فِي جُمْلَةٍ cümlədə, نَحْوُ misal olaraq; طَابَ زَيْدٌ نَفْسًا "Zeyd şəxsiyyət baxımından gözəl oldu" kimi, أَيْ yəni, طَابَ شَيْئُ زَيْدٍ "Zeydin bir şeyi gözəl oldu" kimi. أَوْ ya, مَا temyiz o şeydə qeyri-müəyyənliyi aradan qaldırır, ضَاهَى bənzəyən, هَا o cümləyə, نَحْوُ misal olaraq; اَلْحَوْضُ مُمْتَلِئٌ مَاءً "Hovuz su baxımından doludur" və الْأَرْضُ مُفَجَّرَةٌ عُيُونًا "Yer pınarlar baxımından fışqırdılmışdır" və زَيْدٌ طَيِّبٌ أَبًا وَ أُبُوَّةً وَ دَارًا وَ حَسَنٌ وَجْهًا وَ أَفْضَلُ مِنْ عَمْرٍو عِلْمًا "Zeyd ata olmaq baxımından gözəl oldu, atalıq baxımından gözəl oldu, ev baxımından yaxşı oldu, üz baxımından gözəl oldu, elm baxımından Amrdan üstün oldu" kimi. Müəllif təkrar etməmək üçün temyizləri ardıcıl sıralayıb, amma mətnin tam mənasını verərkən bir-bir izah edəcəyik. أَوْ ya, فِي إِضَافَةٍ izafətdə, أَعْجَبَنِي طِيبُهُ أَبًا وَ أُبُوَّةً "Onun (Zeydin) ata və atalıq olaraq gözəl olması xoşuma gəldi" kimi. وَ هَذَا التَّمْيِيزُ və bu təqdir olunan zatdan qeyri-müəyyənliyi aradan qaldıran temyiz, فَاعِلٌ faildir, فِي الْمَعْنَى mənaca, فَلِهَذَا buna görə də, لاَ يَتَقَدَّمُ qabağa keçmir, عَلَى عَامِلِهِ amilinə, وَ التَّمْيِيزُ və temyiz, لاَ يَكُونُ olmaz, إِلاَّ نَكِرَةً yalnız nekirə (qeyri-müəyyən) söz olur.
Mətnin Ümumi Mənası: 13 mamul-u mansublardan yeddincisi Temyizdir. Temyiz; Beş şeydən biri ilə (öz zatı ilə, tenvin ilə, təsniyə nunu ilə, cəmi nunu ilə və izafət ilə tam olur) tam olan zikr olunan (cümlədə deyilən) zatdan və ya təqdir olunan (cümlədə deyilib gizli qalan) zatdan mənaca, şəkilcə, xüsusiyyətcə, olduğu halda sahib olduğu qeyri-müəyyənliyi (mübhemlik) aradan qaldıran isimdir, misal;
طَابَ زَيْدٌ نَفْسًا
"Zeyd şəxsiyyət baxımından gözəl oldu" ifadəsindəki نَفْسًا sözü kimi. نَفْسًا sözü زَيْدٌ sözünə isnad edilərək bu zatdan qeyri-müəyyənliyi aradan qaldırmışdır. Əgər نَفْسًا sözü olmasa cümlə طَابَ زَيْدٌ "Zeyd gözəl oldu" şəklində qalardı və bu sözü deyən şəxsin qarşısındakı adam sual vermək məcburiyyətində qalardı, nə baxımından gözəl oldu? Çünki cümlə fiilin və ya zikr olunan sözə aid olan şeyin məzmununu tam bildirmir. Bu qeyri-müəyyənlik halını aradan qaldırmaq üçün mansublardan olan sözlərdən temyiz (anlama, ayırma)...
rt etmə, aşkara çıxarma) adlanan və təsvirini yuxarıda verdiyimiz ifadələr istifadə olunur. Necə ki, bu cümlədə də belə oldu və Zeydin hansı baxımdan gözəl olduğunu anlamaq üçün نَفْسًا sözü mənsub və nekirə şəkildə Zeyd sözünə isnad edildi və cümləni eşidən qarşı tərəfin yeni bir sual verməsinə ehtiyac qalmadı və cümlə məna baxımından müfid, yəni faydalı oldu. *Yaxud təmyiz, cümləyə bənzər şeydə (bir fail, fiil, meful olmadan isim cümləsi kimi, məlumat məqsədli cümlələrdə) gizli olan zatdan qapalılığı aradan qaldırır, misalları: اَلْحَوْضُ مُمْتَلِئٌ مَاءً "Hovuz su baxımından doludur" ifadəsində مَاءً sözü mübtəda olan اَلْحَوْضُ sözünə isnad edilərək xəbər olan مُمْتَلِئٌ sözünü təmyiz etmişdir. الْأَرْضُ مُفَجَّرَةٌ عُيُونًا "Yer üzü bulaqlar baxımından fışqırdılmışdır" ifadəsində عُيُونًا sözü mübtəda olan الْأَرْضُ sözünə isnad edilərək xəbər olan مُفَجَّرَةٌ sözünü təmyiz etmişdir. زَيْدٌ طَيِّبٌ أَبًا "Zeyd, ata olaraq gözəldir" ifadəsində أَبًا sözü زَيْدٌ sözünə isnad edilərək طَيِّبٌ sözünü təmyiz etmişdir. زَيْدٌ طَيِّبٌ أُبُوَّةً "Zeyd, atalıq baxımından gözəldir" ifadəsində أُبُوَّةً sözü زَيْدٌ sözünə isnad edilərək طَيِّبٌ sözünü təmyiz etmişdir. زَيْدٌ طَيِّبٌ دَارًا "Zeyd, (sahib olduğu) ev baxımından gözəldir" ifadəsində دَارًا sözü زَيْدٌ sözünə isnad edilərək طَيِّبٌ sözünü təmyiz etmişdir. زَيْدٌ حَسَنٌ وَجْهًا "Zeyd, üz baxımından gözəldir" ifadəsində وَجْهًا sözü زَيْدٌ sözünə isnad edilərək حَسَنٌ sözünü təmyiz etmişdir. زَيْدٌ طَيِّبٌ أَفْضَلُ مِنْ عَمْرٍو عِلْمًا "Zeyd, elm baxımından Amrdan daha fəzilətlidir" ifadəsində عِلْمًا sözü زَيْدٌ sözünə isnad edilərək أَفْضَلُ sözünü təmyiz etmişdir. *Yaxud təmyiz izafətdə gizli olan zatdan qapalılığı aradan qaldırır, misal: أَعْجَبَنِي طِيبُهُ أَبًا وَ أُبُوَّةً "Onun (Zeydin) ata olaraq və atalıq olaraq gözəl olması xoşuma gəldi" ifadəsində طِيبُهُ "onun gözəlliyi" sözündə طِيبُ muzaf və ـهُ muzafun ileyhdır. Misaldakı أَبًا və أُبُوَّةً sözləri طِيبُهُ sözündəki ـهُ zamirinə isnad edilərək muzaf olan طِيبُ sözündən qapalılığı aradan qaldırıb təmyiz etmişdir. *Gizli olan zatdan qapalılığı aradan qaldıran təmyiz mənada faildir. Bu səbəbdən amilinin önünə keçə bilməz və təmyiz ancaq nekirə bir isimlə edilir.