Məf'ul-u Bihin Bölmələri

وَ هُوَ عَلَى قِسْمَيْنِ، عَامٌّ وَ هُوَ الْمَجْرُورُ بِالْحَرْفِ وَ خَاصٌّ بِالْفِعْلِ الْمُتَعَدِّي وَ قَدْ مَرَّ

وَ هُوَ və meful-u bih, عَلَى قِسْمَيْنِ iki hissəyə bölünür, birinci hissə عَامٌّ ümumi olan meful-u bihdir, وَ هُوَ və bu ümumi meful-u bih, الْمَجْرُورُ mecrurdur, بِالْحَرْفِ hərf-i cərr ilə, ikinci hissə isə وَ خَاصٌّ xüsusi olandır, بِالْفِعْلِ الْمُتَعَدِّي müteaddi felə, وَ قَدْ مَرَّ müteaddi felin izahı əvvəlki dərslərdə keçmişdi.

Mətnin Ümumi Mənası: Meful-u bih iki hissəyə bölünür. Birinci hissə ümumi olan meful-u bihdir. İkinci hissə isə yalnız müteaddi felə aid olan mefuldur.

Ümumi Meful-u Bih: İstər lazım, istər müteaddi olsun, hər felə meful olan sözlərdir. Bu da hərf-i cərr ilə mecrur olan isimdir. Hərf-i cərr ilə meful olan sözlərə eyni zamanda “Mefulun bih qeyri-sarih” də deyilir. Misal:

مَرَرْتُ بِزَيْدٍ

“Zeydə rast gəldim” ifadəsində hərf-i cərr vasitəsilə mecrur olan Zeyd sözü kimi.

Müteaddi Felə Aid Olan Meful-u Bih: Bildiyimiz kimi, feller ən güclü amillərdir. Feller lazım (keçidsiz) və müteaddi (keçidli) olaraq iki yerə bölünür. Lazım fellerin bir mefula təsir edə bilməsi üçün hərf-i cərr lazım olduğu yuxarıda qeyd olundu. Amma müteaddi feller hərf-i cərr olmadan bir mefula təsir edə bilirlər. Müəllif bu məlumatları müteaddi feller hissəsində izah etmişdir. Müteaddi felin aldığı mefula bir misal:

نَصَرَ زَيْدٌ عَمْرًا

“Zeyd Amra kömək etdi” ifadəsində نَصَرَ müteaddi bir fildir, زَيْدٌ sözü faildir və failin feli ilə təsir olunan şey (obyekt və ya mövzu) isə عَمْرًا sözüdür. Buna görə də عَمْرًا sözü meful-u bihdir və hərf-i cərrsiz olaraq müteaddi bir fel tərəfindən təsir olunduğu üçün “meful-u bih sarih” də deyilir. Bu fel müteaddi olduğu üçün hərf-i cərrə ehtiyac duymadı, amma mənanı gücləndirmək üçün meful olan sözün əvvəlinə hərf-i cərr gələ bilər.

Qeyd: Lazım olan bir fel hərf-i cərr ilə müteaddi fel mənasında olur. Müteaddi olan bir fel isə hərf-i cərr ilə ta’diyyə dərəcəsini artırır.