Fail və Naib-i Fail haqqında

وَ لاَ يَكُونَانِ إِلاَّ اسْمَيْنِ أَوْ فِي تَأْوِيلِهِ غَيْرَ أَنَّ النَّائِبَ قَدْ يَكُونُ جَارًّا وَ مَجْرُورًا، نَحْوُ؛ مُرَّ بِزَيْدٍ. فَيَجِبُ إِفْرَادُ عَامِلِهِ وَ تَذْكِيرِهِ وَ لاَ يَجُوزُ تَقْدِيمُهُمَا عَلَى عَامِلِهِمَا وَ لاَ حَذْفُهُمَا مَعًا إِلاَّ مِنَ الْمَصْدَرِ وَ قَدْ مَرَّ فِي الْعَامِلِ الْقِيَاسِيِّ

وَ لاَ يَكُونَانِ o ikisi, yəni fail və naib-i fail ola bilməzlər, إِلاَّ ancaq olurlar, اسْمَيْنِ iki isim, أَوْ və ya, فِي تَأْوِيلِهِ onun, yəni ismin təvilində, غَيْرَ ancaq, أَنَّ النَّائِبَ naib-i fail ki, قَدْ يَكُونُ bəzən olur, جَارًّا وَ مَجْرُورًا cər və məcrur olur, نَحْوُ misalı belədir; مُرَّ بِزَيْدٍ "Zeydə uğranıldı" kimi, فَ naib-i fail cər və məcrur olduğu zaman, يَجِبُ gərəkdir, إِفْرَادُ müfrəd edilməsi, عَامِلِهِ cər və məcrur olan naib-i failin amilinin, وَ تَذْكِيرِهِ və həmçinin o amilin müzekkər edilməsi gərəkdir, وَ لاَ يَجُوزُ lakin caiz deyil, تَقْدِيمُهُمَا o fail və naib-i failin önə keçməsi, عَلَى عَامِلِهِمَا amillərinin üzərinə, وَ لاَ حَذْفُهُمَا مَعًا və həmçinin o fail və naib-i failin birlikdə hazf olunması caiz deyil, إِلاَّ ancaq fail və naib-i failin birlikdə hazf olunması caizdir, مِنَ الْمَصْدَرِ məzdardan, وَ قَدْ مَرَّ bu mövzu keçmişdir, فِي الْعَامِلِ الْقِيَاسِيِّ amil-i qiyasilərdəki məzdar mövzusunda.

Mətnin Ümumi Mənası: Fail və naib-i fail ancaq isim olurlar. Çünki bu sözlər müsnedün ileyh olan sözlərdir və müsnedün ileyh olmaq isə ismə məxsusdur. Bəzən naib-i fail cər-məcrur olur, misalı;

مُرَّ بِزَيْدٍ

"Zeydə uğranıldı" tərkibindəki ba hərfi cər ilə Zeyd sözü kimi.

Naib-i fail cər-məcrur olduğu zaman amilinin müfrəd və müzekkər olması gərəkdir. Çünki cər-məcrur, cər-məcrur olma baxımından təsniyə, cəmi, müənnəs ola bilməz. O halda amilinin də təsniyə, cəmi, müənnəs olmaması gərəkdir. Müfrəd və müzekkər olmaq əsasdır.

Fail ilə naib-i failin amilləri üzərinə təqdim edilməsi caiz deyil. Əgər fail olan söz amilin önünə keçərsə mübtəda ilə qarışa bilər. Naib-i fail də failə niyabətən (vəkalətən) meydana gəldiyi üçün amilinin önünə keçməsi caiz deyil.

Fail ilə naib-i failin birlikdə hazf olunması da caiz deyil. Lakin məzdarda caizdir. Bu mövzu amil-i qiyasilərdə məzdar mövzusunda keçmişdir.